Leviathan

Een fundamentele tekst van de moderne politieke filosofie

Geschreven tijdens de Engelse Burgeroorlog • Veroordeeld door het Parlement • Verboden door de Katholieke Kerk

Het boek dat het Sociaal Contract uitvond — en dat sindsdien door elke autoritaire leider is geciteerd

Zonder een soeverein is het leven eenzaam, armoedig, afstotelijk, beestachtig en kort. Thomas Hobbes schreef dit in 1651. Politici discussiëren er sindsdien over.

Gepubliceerd in 1651 tegen de achtergrond van de Engelse Burgeroorlog — een samenleving die zichzelf verscheurde op precies de manier die Hobbes had getheoretiseerd — is Leviathan het boek dat de moderne staat uitvond. Niet beschreef. Niet analyseerde. Uitvond: het gaf de staat een filosofisch fundament, een logische rechtvaardiging en een naam ontleend aan het meest angstaanjagende wezen uit het Boek Job.

Thomas Hobbes begint waar geen enkele politieke filosoof voor hem had durven beginnen: met de menselijke natuur in haar meest uitgeklede en eerlijke vorm. Verwijder de beschaving, verwijder de wet, verwijder de dreiging van straf — en wat overblijft is niet de nobele wilde van Rousseau of de natuurlijke deugd van de transcendentalisten. Wat overblijft is oorlog. Geen oorlog tussen naties, maar een voortdurende oorlog van ieder individu tegen ieder ander, gedreven door competitie, wantrouwen en het onverzadigbare verlangen naar dominantie. In deze natuurtoestand is er geen industrie, geen cultuur, geen kunst, geen samenleving. Er is alleen de rekenkunde van het overleven.

En dan biedt Hobbes de enige oplossing die zijn logica toestaat.

"De toestand van de mens is een toestand van oorlog van iedereen tegen iedereen."

— Thomas Hobbes, Leviathan

"Eenzaam, armoedig, afstotelijk, beestachtig en kort."

— Thomas Hobbes, over het leven van de mens zonder soeverein gezag

Het Sociaal Contract dat Hobbes voorstelt, is geen vriendelijke overeenkomst tussen gelijken. Het is een transactie onder dwang, door rationele wezens die het alternatief begrijpen. Individuen geven hun natuurlijke vrijheid — volledig en onherroepelijk — op aan een Soeverein: de Leviathan, een kunstmatige mens van kolossale macht wiens gezag absoluut is over zowel civiele, militaire, juridische als religieuze zaken. In ruil daarvoor ontvangen zij het enige waarvan Hobbes gelooft dat ze het echt willen: veiligheid. Het behoud van leven.

De visie is grimmig, en Hobbes wist dat. De soeverein kan niet worden afgezet — omdat de onderdanen zelf de auteurs zijn van de daden van de soeverein. Rebellie is jezelf tegenspreken. Macht verdelen is de burgeroorlog uitnodigen waarvoor je juist een contract hebt gesloten om eraan te ontsnappen. Leviathan biedt geen vrijheid, maar het meest eerlijke alternatief: orde, gekocht voor de prijs van absolute gehoorzaamheid.

De Kerk veroordeelde het. Het Parlement onderzocht Hobbes voor ketterij. Het boek werd verboden, verbrand en op de Index Librorum Prohibitorum van de Katholieke Kerk geplaatst — omdat wat Hobbes had geschreven gevaarlijker was dan obsceniteit. Hij had het goddelijk recht van koningen en het gezag van de Kerk onderworpen aan het koude licht van de materialistische logica, en concludeerde dat ze overbodig waren. De macht van de soeverein vloeide niet voort uit God, maar uit de instemming — hoe gedwongen ook — van de geregeerden.

Leviathan vormde het denken van John Locke, die ertegen ageerde. Van Rousseau, die het herformuleerde. Van de auteurs van de Amerikaanse Grondwet, die de logica overnamen maar de conclusies verwierpen. Van Carl Schmitt, die het gebruikte om het tegenovergestelde te rechtvaardigen van alles wat Hobbes bedoelde. Het spookt door elk debat over veiligheid versus vrijheid, over wat we opgeven als we om bescherming vragen, over de vraag of de staat er is om het individu te dienen of het individu om de staat te dienen.

Dit zijn geen historische vragen. Het zijn de nieuwsberichten van vanmorgen.

Hobbes schreef de handleiding voor de moderne staat te midden van een burgeroorlog. We leven nog steeds binnen zijn argumentatie.