De gevangene van Zenda

De gevangene van Zenda ging de literaire geschiedenis in als een werk dat ooit invloedrijk genoeg was om de populaire smaak te vormen, maar nu vaak alleen nog in de marge van de canon wordt herinnerd. Het is een van de oervormen van het 'dubbelganger-prins' verhaal en heeft talloze films en romans beïnvloed, hoewel de bekendheid van het oorspronkelijke werk tegenwoordig lager is dan de culturele impact ervan.

De gevangene van Zenda is een avonturenroman uit 1894 van Anthony Hope, waarin de koning van Ruritanië aan de avond van zijn kroning wordt gedrogeerd en daardoor niet in staat is de ceremonie bij te wonen. De politieke krachten binnen het rijk zijn zodanig dat zijn kroning moet doorgaan om de troon te behouden. Toevallig wordt een Engelse heer die op vakantie is in Ruritanië en sprekend op de vorst lijkt, overgehaald om als politiek lokaas te fungeren in een poging de onstabiele situatie te redden. Een vervolg, Rupert van Hentzau, verscheen in 1898 en is in sommige edities van De gevangene van Zenda opgenomen. De populariteit van de romans inspireerde het genre van de 'Ruritaanse romance' in literatuur, film en theater, met verhalen die zich afspelen in een fictief land, meestal in Midden- of Oost-Europa, zoals Graustark uit de romans van George Barr McCutcheon, en de buurlanden Syldavië en Bordurië in de Kuifje-strips.

Aan de avond van de kroning van Rudolf V van Ruritanië ontmoet hij zijn verre familielid, de Engelse edelman Rudolf Rassendyll, die naar de festiviteiten is gekomen. De twee mannen lijken sprekend op elkaar. De toekomstige koning en zijn trouwe volgelingen, kolonel Sapt en Fritz von Tarlenheim, dineren met hun nieuwe kennis in een jachthuis. Echter, Rudolf V's jongere halfbroer Michael, de hertog van Strelsau, zorgt ervoor dat hij een fles gedrogeerde wijn krijgt. Zijn vrienden krijgen hem de volgende ochtend niet wakker. Niet verschijnen op de kroning zou rampzalig zijn, maar Sapt gelooft dat het lot Rassendyll naar Ruritanië heeft gestuurd. Hij overtuigt de Engelsman om de koning te imiteren. Ze verbergen de koning in de kelder van het jachthuis en vertrekken naar de hoofdstad. De ceremonie verloopt vlekkeloos. Wanneer ze echter de echte koning Rudolf willen ophalen, ontdekken ze dat hij is ontvoerd.

De roman is vele malen bewerkt, voornamelijk voor film maar ook voor toneel, musical, operette, radio en televisie. Waarschijnlijk de bekendste versie is de Hollywoodfilm uit 1937. De charismatische maar machiavellistische Rupert van Hentzau is vertolkt door Ramon Novarro (1922), Douglas Fairbanks Jr. (1937) en James Mason (1952). In een populair maar zeer twijfelachtig verhaal beweerde een Duitse circusacrobaat genaamd Otto Witte dat hij kortstondig was aangezien voor de nieuwe koning van Albanië ten tijde van de afscheiding van dat land van het Ottomaanse Rijk, en dat hij een paar dagen was gekroond en regeerde. De datum van deze claim (1913) en het gebrek aan bewijs suggereren echter dat Witte zijn verhaal verzon na het zien van de eerste filmversie van de roman. De roman Every Inch a King (2005) van Harry Turtledove neemt Wittes verhaal en plaatst het in een high-fantasy setting.