นิทานต้องห้ามของรัสเซีย (อะฟานาเยฟ)

ชุดผลงาน «นิทานพื้นบ้านรัสเซีย» และชะตากรรมของมัน

ภารกิจหลักในชีวิตของ อเล็กซานเดอร์ อะฟานาเยฟ ซึ่งทำให้ชื่อของเขากลายเป็นอมตะ คือการรวบรวมชุดนิทาน «นิทานพื้นบ้านรัสเซีย» (Narodnye russkie skazki) นี่คือการรวบรวมโครงเรื่องนิทานรัสเซียที่สมบูรณ์และเป็นมาตรฐานที่สุด ซึ่งตีพิมพ์ในช่วงปี ค.ศ. 1855—1863 รวมทั้งหมด 8 เล่ม ในชุดนี้ นอกจากนิทานรัสเซียแล้ว ยังรวมถึงนิทานยูเครนและเบลารุสที่ผู้รวบรวมจัดพิมพ์ด้วยความระมัดระวังตามภาษาต้นฉบับโดยไม่มีการเปลี่ยนแปลง

อะฟานาเยฟไม่ได้เพียงแค่จัดพิมพ์นิทานเท่านั้น แต่เขายังเป็นคนแรกในประวัติศาสตร์วิทยาศาสตร์ที่จัดระบบโครงเรื่องนิทานและใส่คำอธิบายเชิงเปรียบเทียบที่เข้มข้น ชุดนิทานนี้กลายเป็นจุดเริ่มต้นของการยอมรับคติชนวิทยาของรัสเซียในระดับสากล หลายทศวรรษต่อมา วลาดิมีร์ พรอพพ์ นักวิชาการโซเวียตผู้โดดเด่น ได้เขียนผลงานชื่อดัง «สัณฐานวิทยาของนิทาน» (Morphology of the Folktale, 1928) โดยยึดตามนิทาน 100 เรื่องจากชุดนี้ ซึ่งได้ปฏิวัติวงการภาษาศาสตร์เชิงโครงสร้างและมานุษยวิทยาของโลก

การตีพิมพ์นิทานต้องเผชิญกับการต่อสู้อย่างหนักกับการเซ็นเซอร์และคริสตจักร ในปี 1860 อะฟานาเยฟได้ออกชุด «ตำนานพื้นบ้านรัสเซีย» (เรื่องเล่าเกี่ยวกับพระคริสต์และนักบุญในความเข้าใจของชาวบ้าน) แต่ตามคำสั่งของสภาศาสนจักรสูงสุด หนังสือเล่มนี้ถูกถอดออกจากการจำหน่ายทันทีเนื่องจากไม่สอดคล้องกับหลักศาสนา ส่วนนิทานที่มีลักษณะเสียดสีศาสนาและนิทานอีโรติกนั้น กองเซ็นเซอร์สั่งห้ามพิมพ์โดยเด็ดขาด อะฟานาเยฟจึงต้องลักลอบส่งต้นฉบับไปยังยุโรป ซึ่งต่อมาได้ถูกตีพิมพ์ในเจนีวาช่วงปลายศตวรรษที่ 19 ภายใต้ชื่อ «นิทานต้องห้ามของรัสเซีย» (Russkie zavetnye skazki) โดยใช้ข้อมูลการพิมพ์ปลอม และเพิ่งจะได้รับการตีพิมพ์อย่างถูกกฎหมายในรัสเซียเมื่อปี 1992 นี่เอง

ด้วยความปรารถนาที่จะทำให้คติชนวิทยาเข้าถึงเด็กๆ อะฟานาเยฟได้เตรียมชุดนิทานภาพฉบับย่อ «นิทานสำหรับเด็กของรัสเซีย» ซึ่งรวมนิทานสัตว์ เรื่องมหัศจรรย์ และเรื่องชีวิตประจำวัน 61 เรื่อง แต่ถึงอย่างนั้น คณะกรรมการเซ็นเซอร์ที่นำโดย ปลาตอน วาคาร์ ก็ยังมองเห็น «ความคิดที่ก่อให้เกิดความวุ่นวาย» โดยกล่าวหาว่าหนังสือเล่มนี้ยกย่องความเจ้าเล่ห์ และในนิทานเรื่อง «ความจริงและความลวง» มีการกล่าวว่าการพูดความจริงอาจทำให้ต้องติดคุกในไซบีเรีย ชุดนิทานนี้จึงออกวางแผงได้อย่างยากลำบากในปี 1870 และฉบับพิมพ์ครั้งที่สองก็ล่าช้าไปจนถึงปี 1886

ฉบับที่สองซึ่งได้รับการปรับปรุงใหม่ทั้งหมดและจำแนกตามประเภทอย่างเคร่งครัด (เทพนิยาย, เรื่องชีวิตประจำวัน, นิทานสัตว์) ของชุด «นิทานพื้นบ้านรัสเซีย» ได้รับการตีพิมพ์ใน 4 เล่ม เมื่อปี 1873 หลังจากที่ผู้รวบรวมผู้ยิ่งใหญ่เสียชีวิตลงแล้ว

คุณูปการของอะฟานาเยฟต่อวัฒนธรรมนั้นประเมินค่ามิได้ นิทานสำหรับเด็กของเขากลายเป็นส่วนหนึ่งของวรรณกรรมเด็กระดับโลก ชุดนิทานนี้ยังเป็นแหล่งแรงบันดาลใจที่ไม่รู้จบสำหรับศิลปินรัสเซียผู้ยิ่งใหญ่ อาทิ อีวาน บิลิบิน, ยูริ วาสเนตซอฟ, เยเลนา โปเลโนวา, กีออร์กี นาร์บุต และ ทัตยานา มาฟรินา ผู้เปลี่ยนหนังสือพื้นบ้านให้กลายเป็นสมบัติทางทัศนศิลป์ที่แท้จริง