Ἐγχειρίδιον (Handboekje)

Het Enchiridion, hier bewaard als Ἐγχειρίδιον, is een van de werken waardoor de oudgriekse literatuur en gedachte blijven spreken tot latere eeuwen. Een compacte stoïcijnse handleiding die onderscheid maakt tussen wat van ons afhangt en wat niet, en filosofie verandert in een gedisciplineerde dagelijkse praktijk.

Het Enchiridion staat bekend als een kort handboek met stoïcijnse ethische adviezen, samengesteld door Arrianus, een leerling van Epictetus. Hoewel de inhoud van het Enchiridion hoofdzakelijk afkomstig is uit de 'Colleges' (Diatribai) van Epictetus, is het geen samenvatting daarvan, maar een verzameling praktische levenslessen. Arrianus vermijdt metafysische verwijzingen en richt zich op het werk van Epictetus door filosofie toe te passen op het dagelijks leven. Zo is het boek een gids die de weg wijst naar psychologische vrijheid en geluk onder alle omstandigheden.

Het Enchiridion was een filosofische tekst die algemeen bekend was in de oudheid; in de middeleeuwen gebruikten Griekssprekende kloosters een aangepaste versie. In de 15e eeuw werd het vertaald naar het Latijn en later, met de komst van de boekdrukkunst, naar vele Europese talen. Het bereikte het hoogtepunt van zijn populariteit in de 17e eeuw, tijdens de bloei van het neostoïcisme.

Het woord 'enchiridion' betekent in het Oudgrieks iets dat 'in de hand' is of 'klaar voor gebruik'. Het is samengesteld uit het voorzetsel ἐν (in) en het woord χεὶρ (hand). Het woord betekent ook zwaard of dolk. Een soortgelijke betekenis bestaat in het Nieuwgrieks.

Het werk bestaat uit drieenvijftig korte hoofdstukken die meestal één of twee paragrafen tekst bevatten. Het werd samengesteld aan het begin van de 2e eeuw na Chr. De 6e-eeuwse filosoof Simplicius verwijst in zijn commentaar op het werk naar een brief van Arrianus die als inleiding diende. In deze brief vermeldde Arrianus dat de tekst voor het Enchiridion was geselecteerd uit de Colleges van Epictetus. Hij nam op wat hij het meest noodzakelijk, nuttig en toepasbaar achtte om de lezer te raken. Ongeveer de helft van het materiaal is direct herleidbaar naar de vier bewaard gebleven boeken van de Colleges, maar is op diverse wijzen aangepast. Geleerden vermoeden dat een deel afkomstig is uit de vier verloren gegane boeken van de Colleges.

Er zijn enkele raadsels rond de opname van twee hoofdstukken. Hoofdstuk 29 is vrijwel een woordelijke kopie van hoofdstuk 15 van de Colleges. Omdat dit deel ontbrak in een vroege christelijke editie en niet werd becommentarieerd door Simplicius, maakte het mogelijk geen deel uit van de oorspronkelijke tekst. Hoofdstuk 33 bestaat uit een lijst ethische instructies die niet direct lijken aan te sluiten bij het gebruikelijke stoïcijnse kader van Epictetus.

In 1798 publiceerde Johann Schweighäuser zijn editie van het Enchiridion, waarin voor het eerst de indeling in 53 hoofdstukken werd gebruikt die vandaag de dag nog gangbaar is. Eerdere edities verdeelden de tekst vaak in meer hoofdstukken. Gerard Boter handhaaft in zijn kritische editie van 1999 de drieenvijftig hoofdstukken van Schweighäuser, maar splitst de hoofdstukken 5, 14, 19 en 48 in twee delen.

Het Enchiridion lijkt een losjes gestructureerde selectie van waarden. In zijn 6e-eeuwse commentaar verdeelde Simplicius de tekst in vier secties, waarbij hij een stapsgewijze benadering van de filosofie voorstelde.

Het bestuderen van het Enchiridion in de oorspronkelijke taal brengt de lezer dichter bij de keuzes in ritme, argumentatie, beeldspraak en dramatische nadruk die vertalingen onvermijdelijk moeten interpreteren. Het werk is niet alleen belangrijk omdat het oud is: het blijft een levend referentiepunt voor schrijvers, filosofen, historici, theatermakers en lezers die vandaag de dag met soortgelijke vragen worden geconfronteerd.