Macbeth

**Shakespeare's kortste tragedie • Zijn meest psychologisch vernietigende**\

**Het toneelstuk dat zo vervloekt is dat het in een theater niet bij naam genoemd mag worden**\

**Van Orson Welles tot Roman Polanski tot de Royal Shakespeare Company — Nooit van het podium verdwenen**

*Een goed man krijgt te horen dat hij koning zal worden. Hij gelooft het. Dat is de eerste fout. Alles daarna is een consequentie.*

---

**William Shakespeare** schreef ***Macbeth*** rond 1606, en vier eeuwen later is het nog steeds de meest efficiënte tragedie die hij ooit heeft geconstrueerd. Waar *Hamlet* de tijd neemt, waar *King Lear* uitdijt naar een kosmische schaal, beweegt ***Macbeth*** met de vaart van een man die bergafwaarts rent—onmachtig om te stoppen, zich bewust van waar hij heen gaat, en toch versnellend.

**Macbeth** is aan het begin van het stuk geen schurk. Hij is een gevierd generaal, een loyaal onderdaan, een man die door zijn koning wordt omschreven als "dapper" en "waardig". De drie heksen op de heide verderven hem niet. Ze doen iets veel preciezer en verwoestender: ze vertellen hem wat hij al wil, in de vorm van een voorspelling die hij niet meer kan negeren. Vanaf dat moment wordt het stuk een psychologische studie van wat ambitie doet met een persoon die zich er tot dat moment niet volledig van bewust was dat hij die ambitie bezat.

**Lady Macbeth** biedt wat haar echtgenoot mist—niet het verlangen, maar de wil om ernaar te handelen. Haar aanroep van de geesten om haar te "ontvrouwelijken" en haar te vullen met de meest verschrikkelijke wreedheid is een van de meest ijzingwekkende toespraken in de Engelse literatuur: een vrouw die welbewust haar eigen geweten ontmantelt in dienst van een plan waarvan ze donders goed begrijpt dat het monsterlijk is.

---

*"Fair is foul, and foul is fair." (Schoon is vals, en vals is schoon)*\

*—De drie heksen*

*"I have done the deed. Didst thou not hear a noise?" (Ik heb de daad verricht. Hoorde gij geen geluid?)*\

*—Macbeth, na de moord op Duncan*

*"Out, damned spot." (Weg, vervloekte vlek)*\

*—Lady Macbeth, slaapwandelend*

---

Wat volgt op de moord op koning Duncan is geen triomf, maar **besmetting**. Macbeth heeft de "slaap vermoord"—de onschuldige, onbewuste rust van een man met een zuiver geweten—en ontdekt dat de daad niet kan worden ingedamd. Elke volgende moord is een poging om veilig te stellen wat door de eerste moord permanent onveilig is geworden. Banquo moet sterven. Het gezin van Macduff moet sterven. De kroon, verkregen door bloed, vereist meer bloed om behouden te blijven.

De laatste voorspellingen van de heksen bieden een valse veiligheid die zo nauwkeurig is geconstrueerd dat het wreedheid wordt: geen man die uit een vrouw is geboren kan hem schaden; hij is veilig totdat het woud van Birnam naar Dunsinane oprukt. Macbeth gelooft dat deze voorwaarden onmogelijk zijn. Het toneelstuk heeft vanaf het begin gewacht om hem te laten zien wat onmogelijk werkelijk betekent.

---

Het bijgeloof rondom het stuk is op zichzelf een cultureel fenomeen van buitengewone hardnekkigheid. Acteurs weigeren de naam in een theater uit te spreken—het is altijd **"The Scottish Play"**—en de traditie van ongeluk die aan de producties kleeft, is in vier eeuwen tijd uitgegroeid tot iets dat, of men het nu gelooft of niet, fungeert als een vorm van respect voor de kracht van het stuk.

**Orson Welles** regisseerde in 1936 een gevierde volledig zwarte productie in Harlem, waarbij de handeling naar Haïti werd verplaatst. **Roman Polanski** verfilmde het in 1971—het jaar na de Manson-moorden—en bracht er een geweld in dat zo visceraal was dat critici de film niet los konden zien van zijn biografie. **Akira Kurosawa** herinterpreteerde het als *Throne of Blood* (1957), waarbij hij Macbeths psychologie met verwoestende precisie verplaatste naar het feodale Japan. De Royal Shakespeare Company keert er elke generatie naar terug.

***Macbeth*** is Shakespeares kortste tragedie. Het is ook zijn meest beklemmende—een stuk met bijna geen komische verlichting, geen uitweidingen, geen ruimte om te ademen. Van het openingsgezang van de heksen tot de dood van Macbeth, beweegt het in één enkele, ononderbroken afdaling.

*De heksen maakten van Macbeth geen moordenaar. Ze lieten hem simpelweg de deur zien. Hij opende deze zelf.*