เมฆา (The Clouds)

เมฆา (The Clouds) หรือในชื่อภาษากรีกว่า Νεφέλαι เป็นหนึ่งในผลงานที่ทำให้วรรณกรรมและความคิดของกรีกโบราณยังคงส่งเสียงถึงศตวรรษต่อมา เรื่องราวของลูกหนี้ที่สมัครเข้าเรียนใน 'สำนักคิด' อันน่าขบขันของโซกราตีสเพื่อเรียนรู้วิธีการโต้แย้งที่ไม่ซื่อสัตย์ เป็นการเสียดสีการศึกษา วาทศิลป์ และกระแสทางปัญญาในยุคนั้น

'เมฆา' เป็นบทละครตลกของอริสโตฟาเนสที่จัดแสดงครั้งแรกในงานเทศกาล City Dionysia เมื่อ 423 ปีก่อนคริสตกาล ซึ่งได้รับรางวัลที่สาม อริสโตฟาเนสเชื่อว่านี่คือผลงานที่ดีที่สุดชิ้นหนึ่งของเขา จึงได้ปรับปรุงเนื้อหาอย่างขนานใหญ่เพื่อนำมาแสดงอีกครั้ง ฉบับที่หลงเหลือมาจนถึงปัจจุบันคือฉบับปรับปรุงครั้งที่สองนี้

นี่คือหนึ่งในผลงานที่เป็นที่รู้จักและถกเถียงกันมากที่สุดของอริสโตฟาเนส เป็นดั่งปริศนาที่ยังแก้ไม่ตกในผลผลิตทางวรรณกรรมของเขา และเป็นหนึ่งในคำถามที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์วรรณกรรม

นักเขียนบทละครตลกผู้ยิ่งใหญ่ท่านนี้ได้เสียดสีสำนักกวดวิชาของพวกโซฟิสต์ในกรุงเอเธนส์ และการศึกษาแบบ 'หัวก้าวหน้า' ที่โซกราตีสมอบให้ในยุคนั้น เขาเปิดโปงผลกระทบด้านลบของขบวนการโซฟิสต์สมัยใหม่ในระดับส่วนบุคคล ผลกระทบของการโต้แย้งแบบโซฟิสต์ในพื้นที่ครอบครัว และแสดงให้เห็นถึงการบ่อนทำลายศีลธรรมและบรรทัดฐานดั้งเดิม โดยวิเคราะห์วิกฤตการณ์ทางศีลธรรมและการเมืองในสังคมเอเธนส์ ความเสื่อมถอยของระบบการศึกษาแบบเก่า และการต่อสู้ระหว่างคนสองรุ่น บทละครนี้เสียดสีพวกโซฟิสต์ในเอเธนส์โบราณ โดยเฉพาะโซกราตีส ผู้ซึ่งถูกกล่าวหาว่าทำให้เยาวชนเสื่อมเสียด้วยคำสอนของเขา แม้ว่าในความเป็นจริงโซกราตีสจะไม่เคยสอนวิชาโซฟิสต์เลยก็ตาม ชื่อของเรื่องมาจากเหล่า 'เมฆา' (สื่อถึงแนวคิดที่คลุมเครือของปรัชญา) ซึ่งกวีมองว่าโซกราตีสนับถือเป็นเทพเจ้า ร่วมกับความโกลาหล (Chaos) และลิ้น (Tongue) และใช้สิ่งเหล่านี้มาแทนที่เทพเจ้าประจำเมือง

สเตรปไซเดส ชาวนาเฒ่าชาวเอเธนส์ที่แต่งงานกับสตรีผู้สูงศักดิ์ ได้ย้ายมาอยู่ในเอเธนส์และมีลูกชายชื่อ ฟีดิพพิเดส ผู้ซึ่งถูกเลี้ยงดูมาแบบชนชั้นสูงจนทำให้บิดาต้องเป็นหนี้สินล้นพ้นจากการใช้จ่ายสุรุ่ยสุร่าย เมื่อถูกเจ้าหนี้รุมเร้า สเตรปไซเดสจึงตัดสินใจส่งลูกชายไปเรียนที่สำนักของโซกราตีสเพื่อเรียนรู้ 'วาทะที่ไม่เป็นธรรม' (Unjust Argument) และ 'วาทะที่เป็นธรรม' (Just Argument) เพื่อที่จะได้ชนะคดีความและหลุดพ้นจากหนี้สิน แต่ฟีดิพพิเดสไม่เต็มใจ สเตรปไซเดสจึงต้องเข้าเรียนด้วยตนเอง อย่างไรก็ตาม โซกราตีสไล่เขาออกเพราะเป็นคนหัวช้าเกินไป ในที่สุดเขาก็หว่านล้อมให้ลูกชายเข้าเรียนจนได้ แต่ไม่นานเขาก็ได้ตระหนักว่าบทเรียนทั้งหมดที่ลูกชายได้รับนั้น ตัวเขาเองนั่นแหละที่ต้องชดใช้ด้วยราคาที่แสนแพง...

การอ่าน 'เมฆา' ในภาษาต้นฉบับช่วยให้ผู้อ่านเข้าถึงจังหวะ การโต้แย้ง ภาพพจน์ และการเน้นย้ำทางบทละครที่การแปลไม่อาจถ่ายทอดได้ทั้งหมด ผลงานชิ้นนี้ไม่ได้สำคัญเพียงเพราะความเก่าแก่ แต่ยังเป็นจุดอ้างอิงที่มีชีวิตสำหรับนักเขียน นักปรัชญา นักประวัติศาสตร์ คนทำละคร และผู้อ่านที่เผชิญกับคำถามที่คล้ายคลึงกันในปัจจุบัน