Werken en Dagen (Ἔργα καὶ Ἡμέραι)

Werken en Dagen, hier bewaard als Ἔργα καὶ Ἡμέραι, is een van de werken waardoor de oud-Griekse literatuur en het denken tot in de latere eeuwen blijven spreken. Mythen over Pandora en de tijdperken van de mensheid komen samen met praktisch advies over landbouw, rechtvaardigheid, arbeid en de morele orde van het dagelijks leven.

Werken en Dagen is een van de beroemdste didactische epische gedichten van Hesiodus. Het bestaat uit 828 hexameters en werd geschreven naar aanleiding van het juridische geschil tussen Hesiodus en zijn broer Perses over de vaderlijke erfenis, en drukt de bittere gevoelens van de auteur uit over de broederlijke tweedracht. Deze tweedracht, in de vorm van Eris, staat centraal in het eerste deel van het werk. Het epos begint volgens de traditie met een aanroep aan de Muzen van Pieria, om de dichter inspiratie te geven maar ook om heiligheid en geloofwaardigheid te verlenen aan de gebeurtenissen die zullen volgen. Daarna prijst de dichter de oppergod Zeus en begint het eigenlijke epos, dat in twee delen is verdeeld.

De dichter richt zich tot zijn broer Perses en analyseert de structuur van de menselijke samenleving, de morele verplichtingen van ieder mens en de oorsprong van het kwaad in de wereld. Hij legt de nadruk op de deugden die nuttig zijn voor de strijd van het leven: spaarzaamheid, vooruitziendheid, maat houden, orde en sociabiliteit. Dit hele proces vindt plaats door middel van mythische vertellingen, zoals die van Prometheus en Pandora.

In het eerste deel benadrukt Hesiodus, na de aanroep van de Muzen, dat de goden manieren hebben om de onrechtvaardigen en de machtigen op de knieën te dwingen. Daarna richt hij zich rechtstreeks tot zijn broer met wie hij nog in een juridische strijd verwikkeld is. Hij beschrijft menselijke zwakheden zoals jaloezie en hebzucht, maar ook het feit dat Eris twee gezichten heeft: een nuttige en goede kant, maar ook een negatieve en destructieve. Hij vermeldt dat hij niet het halve land kreeg waar hij recht op had, maar minder, en dat Perses dit voor elkaar kreeg door "de rechters te spekken die ervan genieten om dergelijke zaken te berechten om steekpenningen te ontvangen".

Vervolgens stelt Hesiodus hun zaak indirect tegenover die van Prometheus en Epimetheus en vertelt hij het verhaal van Pandora. Hij vertelt hoe de goden boos werden over het vuur dat de mensen namen en hoe zij, om hen en Prometheus te straffen, Pandora schiepen en haar stuurden om Epimetheus te verleiden. Epimetheus maakte de fout een geschenk van Zeus te aanvaarden, hoewel Prometheus hem het tegendeel had geadviseerd. Het geschenk van de goden was Pandora zelf, die de kruik met alle ellende van de wereld opende, waarna de mensheid ongelukkig werd omdat in de zogenaamde "doos" alleen de Hoop achterbleef.

Daarna gaat Hesiodus uitvoerig in op de schepping van de mensheid in generaties of rassen en herinnert hij zijn broer eraan dat de goden mensen en halfgoden of helden uit hetzelfde materiaal hebben geschapen, wat suggereert dat de mens de keuze heeft om goed of slecht te worden. Hij vermeldt dat eerst de gouden generatie werd gecreëerd, die de volmaaktste en gelukkigste was. Toen zij de aarde verlieten, schiepen de goden de zilveren generatie, die veel minder was dan de gouden. Toen hun tijd voorbij was, schiepen ze de derde generatie van brons, die nog slechter was. De volgende generatie maakten de goden weer beter: het vierde ras was de generatie van goede mensen en helden, die halfgoden werden. Velen van deze generatie vochten in de tijd van Oedipus en in de Trojaanse Oorlog "om Helena met de rijke lokken" en trokken zich daarna terug om aan de randen van de wereld te leven.

Ten slotte schiepen de goden het vijfde ras of generatie, waarvan Hesiodus suggereert dat dit de huidige is waartoe hij en zijn broer behoren. Hij beschrijft dit in de donkerste kleuren, waar respect voor de ouders verloren gaat, de goede niet geprezen wordt maar de machtige wordt beloond, waar macht recht is, en waar Nemesis en Aidos (schaamte) het gezelschap van de mensen verlaten om hun toevlucht te zoeken bij de goden. Zij laten de zwakke mensen aan hun lot over, weerloos tegenover machtig gezag of onrecht. De dichter verklaart dat hij liever in het vorige of het volgende geslacht had geleefd, dat echter niet bij naam wordt genoemd. De voorspelling van een zesde geslacht wordt door latere geleerden vaak onderbelicht. Over het algemeen is Hesiodus' grotere belangstelling voor het vijfde geslacht duidelijk, aangezien hij daar meer verzen aan wijdt (28) dan aan de voorgaande.

Het benaderen van Werken en Dagen in de oorspronkelijke taal brengt de lezer dichter bij de keuzes in ritme, argumentatie, beeldspraak en dramatische nadruk die vertalingen onvermijdelijk moeten interpreteren. Het werk is niet alleen belangrijk omdat het oud is: het blijft een levend referentiepunt voor schrijvers, filosofen, historici, theatermakers en lezers die vandaag de dag met soortgelijke vragen worden geconfronteerd.