Van den vos Reynaerde (Roman de Renart)

Lange voordat dierenverhalen de bioscoop, stripboeken of videogames overnamen, had *Le Roman de Renart* al een van de grootste antihelden van de Europese literatuur uitgevonden: een liegende, charmante, stelende, manipulerende en geniaal grappige vos, in staat om zowel de machtigen als de naïeven belachelijk te maken. Samengesteld tussen de 12e en 13e eeuw door een veelvoud aan anonieme of geïdentificeerde auteurs zoals Pierre de Saint-Cloud, Richard de Lison of de priester van Croix-en-Brie, wordt dit uitgestrekte geheel van 'takken' in octosyllabische verzen tegenwoordig beschouwd als een van de satirische hoogtepunten van de Franse middeleeuwen.

Het genie van de *Roman de Renart* ligt in de buitengewone moderniteit. Achter de antropomorfe dieren — Renart de vos, Ysengrin de wolf, Tibert de kat of Noble de leeuw — gaat een felle schildering van de feodale samenleving schuil. Ridders zijn er brutaal en dom, monniken hypocriet, rechtbanken corrupt en machthebbers grotesk. Renart overleeft dankzij het woord, de leugen en intelligentie. Hij is geen held noch een moreel model: hij is een overlever. Deze ambiguïteit zou hele generaties schrijvers en denkers fascineren.

Het succes was zo overweldigend dat de eigennaam 'Renart' in de Franse taal uiteindelijk het oorspronkelijke woord 'goupil' (vos) verving. Weinig literaire werken kunnen er prat op gaan de woordenschat van een hele beschaving blijvend te hebben veranderd. Door de eeuwen heen inspireerde het personage de Vlaamse, Duitse, Engelse en Scandinavische tradities. Goethe zelf bewerkte het verhaal in zijn *Reineke Fuchs*, terwijl Jacob Grimm in het werk een waar 'dierenepos uit Germanië' zag.

De moderne invloed van de *Roman de Renart* is immens. Walt Disney liet zich er rechtstreeks door inspireren voor zijn *Robin Hood* uit 1973: de antropomorfe en sluwe vos van Sherwood is de overduidelijke erfgenaam van Renart. René Goscinny en Albert Uderzo overwogen een tijdlang om het werk te bewerken voordat ze *Asterix* creëerden. Later zouden series als *De cape et de crocs*, *Fables* of talrijke jeugdstrips de schaduw van de oude middeleeuwse vos hergebruiken. Ook de animatiefilm maakte zich meester van het onderwerp met *Le Roman de Renard* van Ladislas Starewitch, beschouwd als een pionierend meesterwerk van de poppenanimatiefilm.

Carl Gustav Jung en de antropoloog Paul Radin waren eveneens gefascineerd door Renart, die zij vergeleken met de universele figuur van de 'Trickster', de 'goddelijke schavuit' die de gevestigde orde omverwerpt met lach en list. Jung zag in deze personages diepe representaties van het menselijk onbewuste en het innerlijke kind. Dit vermogen van de *Roman de Renart* om volksklucht, sociaal geweld en psychologisch symbolisme te vermengen, verklaart waarom het werk vandaag de dag nog steeds zowel universitaire studies als de populaire cultuur voedt.

De mediëvist Lucien Foulet sprak over de *Roman de Renart* als een 'meesterwerk en een succes'. Jean Dufournet, een groot specialist van de tekst, schreef: 'Renart is de triomf van de intelligentie over brute kracht.' Deze zin vat perfect de blijvende fascinatie samen voor deze immorele, grappige en ongrijpbare vos, die een van de meest levendige personages uit de gehele Franse literatuur is geworden.