Prometheus Gebonden

Prometheus Gebonden, hier bewaard als Προμηθεὺς Δεσμώτης, is een van de werken waardoor de oud-Griekse literatuur en gedachte blijven spreken tot latere eeuwen. De geketende Titaan verdedigt zijn geschenk van het vuur aan de mensheid en verandert goddelijke straf in een blijvend drama van kennis en verzet.

In de tragedie Prometheus Gebonden behandelt Aeschylus het heroïsche verzet van de aan de Kaukasus geketende Prometheus tegen de wil van Zeus. Sommige critici beschouwen het als het middelste deel, maar de meesten zien het als het eerste deel van een trilogie, die verder bestaat uit de werken Prometheus Ontboeid en Prometheus de Vuurdrager.

In de moderne tijd schreef de Griekse auteur, dichter en filosoof Nikos Kazantzakis een trilogie in verzen over het thema Prometheus, in navolging van Aeschylus (zie Prometheus (Nikos Kazantzakis)).

Prometheus Gebonden is ongedateerd, aangezien een definitieve datering van het werk niet gedocumenteerd is en de kwestie open blijft. De filologische aanwijzingen die leidden tot de opvatting van een herschreven, onechte of veel latere Prometheus worden niet langer voldoende geacht om het auteurschap van het werk in twijfel te trekken. Ondanks alle voorbehouden wordt het werk als Aeschylisch beschouwd, waarschijnlijk uit zijn late periode. Een ander probleem dat niet alleen een filologische, maar ook een ideologische en theaterwetenschappelijke benadering vereist, is het beeld van een meedogenloze Zeus, die in contrast staat met de rechtvaardige Zeus uit de Oresteia. Critici zijn het er over het algemeen over eens dat het mysterie van dit specifieke beeld wordt opgelost in de andere werken van de trilogie. Hun meningen verschillen echter over de aard van de oplossing: sommigen veronderstellen dat de hele compositie, net als bij de Eumeniden, gericht was op de presentatie van een geleidelijke triomf van nieuwe principes over oude zeden en de overwinning van de Olympiërs op de aardse godheden.

In Prometheus Gebonden, deel van een trilogie met een twijfelachtige volgorde, onthult Aeschylus zijn diepe religieuze temperament, zonder – wellicht opzettelijk vanwege zijn democratische overtuigingen – toespelingen op scepsis en twijfel met betrekking tot de kosmische macht van Zeus te vermijden. De kern van Prometheus Gebonden is het thema van een onophoudelijke strijd tegen de macht van het gezag, dat in dit geval gesymboliseerd wordt door Zeus. Het thema van de tragedie is de straf van de Titaan Prometheus door de koning der goden, aan de rand van de wereld, aan het begin van de heerschappij van Zeus. De belangrijkste 'helden' zijn goden; een eenvoudige mythe volgens de aristotelische kritiek, en bovendien zonder ontknoping, die waarschijnlijk plaatsvindt in Prometheus Ontboeid.

Al in de inleiding van het werk wordt de 'zonde' van Prometheus onthuld: het beledigen van de kosmische orde doordat hij – zelf onsterfelijk – de kant van de stervelingen kiest. Naast de aanzienlijke scenische moeilijkheden die de inleiding biedt, wekt de proloog van het werk als geheel een gevoel van verwachting op voor meer onthullingen: de verwachting van een onvermijdelijke verandering die het resultaat is van de voorkennis van de Titaan-god over de toekomst.

In de tragedie maakt Gaia (geïdentificeerd als Themis) aan haar zoon Prometheus het geheim van de toekomstige ondergang van Zeus bekend: dat Thetis, met wie Zeus van plan is zich te verenigen, een kind zal baren dat sterker zal zijn dan zijn vader. Prometheus zinspeelt vanaf het begin op deze dreiging, en zet dit met toenemende duidelijkheid voort gedurende de gehele tragedie. Zijn kennis van de toekomst is een drukmiddel tegen de koning der goden. Hoewel we niet zeker kunnen weten hoe het bezit van deze kennis Prometheus in de gehele trilogie gediend zou hebben, kunnen we stellen dat de plot en de dramatische spanning van Prometheus Gebonden vanaf het begin georganiseerd zijn rond de wetenschap van de Titaan dat Thetis het antwoord is op de enige vraag die Zeus bezighoudt.

Het benaderen van Prometheus Gebonden in de oorspronkelijke taal brengt de lezer dichter bij keuzes in ritme, argumentatie, beeldspraak en dramatische nadruk die vertalingen onvermijdelijk moeten interpreteren. Het werk is niet alleen belangrijk omdat het oud is: het blijft een levend referentiepunt voor schrijvers, filosofen, historici, theatermakers en lezers die vandaag de dag met vergelijkbare vragen worden geconfronteerd.