De dood van Ivan Iljitsj

‘De dood van Ivan Iljitsj’ beschrijft een rechter die op zijn sterfbed geleidelijk beseft dat zijn ogenschijnlijk fatsoenlijke leven misschien nooit echt geleefd is. Tolstoj schrijft over de dood op een kalme, alledaagse en wrede manier; het meest angstaanjagende is niet de dood zelf, maar de ontdekking van de hoofdpersoon dat hij zijn hele leven heeft voldaan aan maatschappelijke verwachtingen, carrièreplanning en burgerlijke fatsoensnormen.

Leo Tolstoj, telg uit de Russische adel en auteur van ‘Oorlog en vrede’ en ‘Anna Karenina’, beleefde op latere leeftijd een diepe religieuze en morele crisis. Hij wendde zich tot eenvoud, geweldloosheid en vragen over de verlossing van de ziel. ‘Ivan Iljitsj’ is een van de kernwerken uit Tolstojs latere periode: het brengt een groots epos terug tot de muren van een ziekenkamer en vraagt hoe een mens een vals leven onder ogen moet zien.

Het werk kan in de moderne context gelezen worden naast ‘The Sense of an Ending’ van Julian Barnes, ‘The Remains of the Day’ van Kazuo Ishiguro, of de reflecties van Atul Gawande over terminale zorg. Het is een kort boek, maar werkt als een scalpel dat de leegte van een ‘succesvol leven’ blootlegt.

Het geniale van Tolstoj is dat hij het leven van Ivan Iljitsj laat zien als nagenoeg vrij van grote zonden: studeren, werken, trouwen, promotie maken, het huis inrichten en fatsoen houden – dit zijn allemaal sociaal geaccepteerde paden. Maar wanneer ziekte hem dwingt dit pad te heroverwegen, ontdekt hij dat hij altijd heeft geleefd volgens de blik van anderen en institutionele verwachtingen. De dood is geen plotselinge straf, maar werkt als een koud licht dat de keuzes die voorheen ‘succes’ werden genoemd, ontmaskert als holle gebaren.

Op de leeslijst van ‘existentiële angst’ is deze novelle de meest directe en tegelijkertijd de meest verstilde. Kafka schreef over hoe de mens zich niet kan verdedigen binnen het systeem, Dostojevski over de mens verscheurd tussen geloof en zonde, en Tolstoj schrijft over de mens die aan het einde van zijn leven eindelijk stopt met liegen tegen zichzelf. Het heeft een sterke link met moderne thema's als burn-out op de werkvloer en prestatiedrang: iemand kan perfect slagen volgens het maatschappelijke script, om op het laatste moment te ontdekken dat het niet zijn eigen leven was. Daarom is dit niet alleen een boek over de dood, maar juist een boek over het leven; de vraag is niet hoe we sterven, maar hoe we voorkomen dat we pas op ons sterfbed voor het eerst eerlijk leven.