Hậu Hán Thư

《Hậu Hán Thư》 là một bộ sử đứt đoạn theo thể kỷ truyền ghi chép về lịch sử Đông Hán (năm 25 – 220 sau Công nguyên), nằm trong nhóm "Tiền tứ sử" của bộ "Nhị thập tứ sử" (Nhị mươi tư bộ sử) kinh điển của Trung Quốc (ba bộ còn lại là 《Sử ký》, 《Hán thư》, 《Tam quốc chí》). Tác phẩm được soạn bởi nhà sử học, nhà văn nổi tiếng Phạm Diệp (398 – 445) thời Lưu Tống của Nam triều.

Bộ sử này nổi tiếng với phong cách "văn chương rực rỡ, cấu trúc đồ sộ và tư duy tinh xảo", giữ một vị trí cực kỳ cao trong lịch sử sử học Trung Quốc.

**1. Bối cảnh ra đời và nguồn sử liệu**

《Hậu Hán Thư》 không phải do Phạm Diệp hư cấu, cũng không phải bộ sử đầu tiên về Đông Hán. Trước Phạm Diệp, trên thị trường đã có nhiều tác phẩm ghi chép lịch sử thời kỳ này.

*Kiệt tác trong lúc bất mãn chính trị:* Năm Nguyên Gia thứ 9 (432), Phạm Diệp vì hành vi thiếu chuẩn mực trong một tang lễ nên bị giáng chức làm Thái thú Tuyên Thành. Trong hoàn cảnh chính trị thất ý, buồn phiền, ông quyết định "tập hợp học trò, đọc hết sách cũ", bắt tay vào việc cắt gọt và viết lại một cách mạnh mẽ các nguồn sử liệu Đông Hán rời rạc và phức tạp của những người đi trước.

*Nguồn sử liệu chính:* Khi biên soạn, nền tảng quan trọng nhất của ông là bộ sử do triều đình Đông Hán biên soạn mang tên 《Đông Quan Hán ký》. Ngoài ra, ông còn tổng hợp và khảo chứng rộng rãi từ "Bát gia Hậu Hán thư" (tám bộ Hậu Hán thư của các tác giả khác nhau) đang lưu hành lúc bấy giờ, 《Hậu Hán kỷ》 của Viên Hoành và 《Tam quốc chí》 của Trần Thọ. Sau khi so sánh các sách, Phạm Diệp đã gạn đục khơi trong, viết nên bộ sử kinh điển vượt lên trên các tác phẩm trước đó, khiến các bộ Hậu Hán thư khác dần dần bị thất lạc.

**2. Thể lệ cấu trúc và sự diễn biến lịch sử của phần "Chí"**

Bộ 《Hậu Hán Thư》 chúng ta thấy ngày nay gồm 120 quyển, bao gồm mười Bản kỷ (12 quyển), tám mươi Liệt truyện (88 quyển) và tám Chí (30 quyển). Tuy nhiên, đây không phải là diện mạo ban đầu của nguyên tác Phạm Diệp, mà đã trải qua một quá trình diễn biến kỳ lạ:

*Bi kịch của nguyên tác (Không có Chí):* Phạm Diệp vốn dự định viết một tác phẩm đồ sộ với quy mô tương đương 《Hán thư》. Nhưng vào năm Nguyên Gia thứ 22 (445), do dính líu đến vụ mưu phản của Bành Thành vương Lưu Nghĩa Khang, Phạm Diệp bị tố cáo trước khi cuộc chính biến diễn ra, cuối cùng bị hạ ngục và xử tử. Tương truyền, trước khi chết, ông đã gửi bản thảo mười quyển "Chí" (các chương chuyên đề ghi chép về thiên văn, địa lý, bách quan...) cho người bạn thân là Tạ Nghiễm. Nhưng Tạ Nghiễm vì sợ bị liên lụy đã vội vàng đốt sạch các bản thảo này. Vì vậy, bản 《Hậu Hán Thư》 của Phạm Diệp trong lịch sử vốn chỉ có phần "Kỷ" và "Truyện", hoàn toàn không có "Chí".

*Lưu Chiêu chú bổ và 《Tục Hán thư》 của Tư Mã Bưu:* Đến thời Lương của Nam triều, học giả Lưu Chiêu khi chú giải cho 《Hậu Hán Thư》, vì tiếc nuối bộ sách thiếu phần lịch sử định chế nên đã trích ra tám phần Chí (tổng cộng 30 quyển) từ bộ 《Tục Hán thư》 của Tư Mã Bưu thời Tấn để bổ sung vào sau phần Kỷ Truyện của Phạm Diệp.

*Hợp nhất bản in thời Bắc Tống:* Năm Càn Hưng thứ nhất thời Bắc Tống (1022), đại thần Tôn Thích lầm tưởng 30 quyển "Chí" này là do Lưu Chiêu tự viết để bổ sung cho Phạm Diệp, nên đã tấu xin hoàng đế cho chính thức in hợp nhất phần Kỷ Truyện của Phạm Diệp và tám Chí của Tư Mã Bưu. Từ đó, hai tác phẩm của hai tác giả khác nhau, thuộc hai thời đại khác nhau đã hòa làm một, trở thành bản 《Hậu Hán Thư》 120 quyển lưu truyền đến ngày nay.

**3. Những đổi mới quan trọng về thể lệ**

Khi viết 《Hậu Hán Thư》, Phạm Diệp không mù quáng đi theo tiền lệ của 《Sử ký》 và 《Hán thư》, thể hiện ý thức nghệ thuật và tinh thần đổi mới rất cao:

*Sáng tạo ra 《Hoàng hậu kỷ》:* Một đặc điểm lớn của lịch sử Đông Hán là có rất nhiều Thái hậu buông rèm nhiếp chính (như Đặng Thái hậu, Đậu Thái hậu...), thế lực ngoại thích rất lớn. Phạm Diệp phỏng theo cách làm của Hoa Kiêu trước đó, phá vỡ truyền thống, đổi 《Ngoại thích truyện》 thành 《Hoàng hậu kỷ》. Đây là điều duy nhất có trong Nhị thập tứ sử, làm nổi bật ảnh hưởng sâu sắc của phụ nữ và ngoại thích đối với chính trị Đông Hán.

*Thêm mới các Liệt truyện chuyên biệt:* Để đáp ứng sự thay đổi của phong khí xã hội và hệ sinh thái chính trị Đông Hán, Phạm Diệp đã thiết lập thêm bảy loại liệt truyện đặc sắc, bao gồm:

- 《Đảng cố liệt truyện》: Ghi chép về các sĩ đại phu chính trực chống lại sự chuyên quyền của hoạn quan.

- 《Hoạn giả liệt truyện》: Ghi lại nhóm thái giám gây họa cho đất nước và nhân dân vào cuối thời Đông Hán.

- 《Văn uyển liệt truyện》: Chuyên lập truyện cho các nhà văn, phản ánh phong khí coi trọng biền văn và từ chương đương thời.

- 《Độc hành liệt truyện》, 《Phương thuật liệt truyện》, 《Dật dân liệt truyện》: Ghi chép về các ẩn sĩ, phương sĩ và những kỳ nhân có phẩm hạnh cao khiết.

- 《Liệt nữ truyện》: Đây là lần đầu tiên trong Nhị thập tứ sử chính thức lập truyện cho những phụ nữ bình thường không thuộc hoàng gia (như Ban Chiêu, Thái Diễm, Tào Nga...), có ảnh hưởng sâu rộng đến các bộ sử đời sau.

*Phương pháp "Loại tự pháp" khéo léo:* Đối với nhiều nhân vật lịch sử không thể lập truyện riêng lẻ nhưng có sự tích và phẩm cách tương đồng, Phạm Diệp đã sáng tạo gộp họ vào cùng một chương truyện để miêu tả theo nhóm, vừa tiết kiệm dung lượng, vừa làm nổi bật một diện mạo xã hội nhất định.

**4. Đặc sắc tư tưởng của tác giả Phạm Diệp**

Phạm Diệp không chỉ là một nhà sử học mà còn là một nhà vô thần có tư tưởng tiến bộ, điều này khiến cho từng dòng chữ trong 《Hậu Hán Thư》 tràn đầy tinh thần phê phán lý tính:

*Chỉ trích mạnh mẽ Phật giáo và mê tín:* Đông Hán là thời kỳ Phật giáo truyền nhập vào Trung Quốc, Hán Hoàn Đế và những người khác thậm chí còn sa đà vào sùng bái Phật giáo. Trong sách, Phạm Diệp chỉ trích dữ dội thuyết "Thần bất diệt" và "Nhân quả báo ứng" của Phật giáo, cho rằng đó là những điều kỳ quái, hoang đường, đồng thời dành những lời mỉa mai cay độc cho các vị hoàng đế nịnh Phật.

*Chống lại Thiên mệnh và Đồ sấm:* Những người cai trị Đông Hán cực kỳ mê tín "Sấm vĩ" (những thư tịch mê tín dự đoán điềm lành dữ). Phạm Diệp cực kỳ ghét điều này, ông đã đưa vào 《Trương Hành truyện》 rất nhiều luận chứng phản đối đồ sấm của nhà khoa học Trương Hành, đồng thời tích cực bài trừ các điều kiêng kỵ âm dương mê tín phổ biến thời bấy giờ.

**5. Thành tựu văn học và sức hấp dẫn của phần "Luận tán"**

Ngoài giá trị sử học, giá trị văn học của 《Hậu Hán Thư》 cũng đứng hàng đầu trong các bộ sử. Phạm Diệp giỏi về biền văn, lối kể chuyện trong sách ngắn gọn nhưng chi tiết, ngôn ngữ đẹp đẽ và súc tích.

Phần tinh hoa nhất của toàn bộ cuốn sách chính là phần "Luận tán" (tức bình luận lịch sử) do chính Phạm Diệp viết ở cuối mỗi chương truyện. Trong bức thư gửi cháu từ trong ngục, Phạm Diệp từng tự hào nói rằng mục đích ông viết bộ sách này là "muốn nhân sự việc mà phát biểu luận thuyết trong sách, để định rõ cái được và mất của một triều đại". Các bài luận tán của ông có kiến giải độc đáo, đánh giá nhân vật cực kỳ sắc bén, văn từ hào hùng phóng khoáng, mang vẻ đẹp văn học rất cao. Thời Đường, thậm chí có người vì quá yêu thích các bài luận tán của ông nên đã đặc biệt tập hợp chúng lại thành bộ 《Hậu Hán Thư luận tán》 gồm 5 quyển để truyền đời.

**6. Đánh giá cao từ các bậc đại sư qua các thời đại**

Trong lịch sử, 《Hậu Hán Thư》 đã nhận được sự tán thưởng thống nhất từ các văn nhân và nhà sử học:

- Lưu Tri Kỷ thời Đường (tác giả của 《Sử thông》): "Phạm Diệp thu thập rộng rãi các sách, gọt giũa thành điển tịch nhà Hán, xem xét những gì ông chọn lọc, thấy có công phu kỳ diệu."

- Nhà sử học nổi tiếng thời Thanh Lý Từ Minh: "Từ sau thời Hán, Úy Tông (tên tự của Phạm Diệp) là người viết sử giỏi nhất, lược bỏ rườm rà lấy chỗ trọng yếu, đa phần đều thỏa đáng. Phần luận tán của ông phân biệt hiền ngu, chỉ ra cái được mất, đều có kiến giải riêng, vượt xa Mã (Tư Mã Thiên), Ban (Ban Cố)."

- Đại sư quốc học Chương Thái Viêm: "Sau Sử, Hán, đứng đầu là Hậu Hán Thư."

- Nhà sử học Trần Dần Khác: "Úy Tông viết Hậu Hán Thư, thể chế đồ sộ, tư duy tinh xảo, xứng đáng gọi là sử giỏi."

Tóm lại, 《Hậu Hán Thư》 không chỉ là một bộ sử uy tín ghi chép về sự hưng suy của gần hai trăm năm thời Đông Hán, mà còn là đỉnh cao của văn xuôi cổ điển Lục triều. Trải qua bi kịch đau thương của Phạm Diệp, sự bổ sung tinh tường của Lưu Chiêu và bản in hợp nhất thời Tống, cuối cùng tác phẩm đã để lại ánh sáng vĩnh cửu trên bầu trời sử học Trung Quốc với thể lệ và tư tưởng mang tính đổi mới mạnh mẽ.