Ode aan de vreugde

„An die Freude“ is een van de beroemdste gedichten uit de Duitse literatuurgeschiedenis. Het werd in de zomer van 1785 geschreven door Friedrich Schiller en ontwikkelde zich door de eeuwen heen van een vurige hymne op de vriendschap tot een wereldwijd symbool voor vrede, vrijheid en de verbroedering van de mensheid.

1. Ontstaan en achtergrond

Ontstaanplaats: Schiller schreef de eerste versie van het gedicht tussen mei en half september 1785 in Gohlis bij Leipzig. Hij verbleef daar bij zijn uitgever Georg Joachim Göschen en werkte tegelijkertijd aan zijn beroemde drama Don Carlos.

Inspiratie: De ode was een uiting van diepe dankbaarheid. Het was opgedragen aan Schillers goede vriend en weldoener Christian Gottfried Körner, wiens gulle steun de dichter uit een zware financiële en persoonlijke crisis had gered.

Publicatie: Het gedicht verscheen voor het eerst in 1786 in Schillers tijdschrift Thalia. In 1808 werd een licht gewijzigde, postuum herziene versie gepubliceerd. In deze versie werden twee regels van de eerste strofe veranderd (van „Bettler werden Fürstenbrüder“ naar „Alle Menschen werden Brüder“) en werd de laatste strofe weggelaten.

2. Schillers latere scepsis

Hoewel het gedicht bij het publiek een sensationeel succes was, bekeek Schiller het op latere leeftijd zeer kritisch. In 1800 schreef hij in een brief aan Körner dat hij de ode als een mislukking beschouwde. Hij noemde het werk „wereldvreemd“ en voegde eraan toe dat het „misschien voor ons tweeën, maar niet voor de wereld, noch voor de dichtkunst van waarde“ was. Hij vond het gedicht te pathetisch en onvolkomen.

3. De toonzetting door Ludwig van Beethoven

De ode kreeg haar wereldwijde, onsterfelijke roem door Ludwig van Beethoven.

De 9e Symfonie (1824): Beethoven integreerde het gedicht in 1824 in het finale vierde deel van zijn 9e Symfonie in d-mineur (op. 125).

De tekstaanpassing: Beethoven gebruikte niet de volledige tekst van Schiller, maar koos bepaalde strofen uit en rangschikte deze opnieuw. Bovendien voegde hij een eigen inleiding toe, die door een baritonsolist wordt gezongen: „O Freunde, nicht diese Töne! Sondern laßt uns angenehmere anstimmen, und freudenvollere.“

De hymne van Europa: In 1972 werd de melodie van Beethoven (zonder de Duitse tekst) door de Raad van Europa uitgeroepen tot eigen hymne. In 1985 werd deze door de staats- en regeringsleiders van de EU aangenomen als officiële hymne van de Europese Unie. Het symboliseert de waarden vrijheid, vrede en solidariteit.

4. Culturele betekenis en historisch gebruik

De melodie werd in talrijke historische contexten gebruikt als protest- of vrijheidslied:

Rhodesië: Van 1974 tot 1979 was het volkslied Rise, O Voices of Rhodesia gebaseerd op de melodie van Beethoven.

Chili en China: Demonstranten zongen het lied tijdens de Pinochet-dictatuur in Chili en speelden het tijdens de protesten op het Tiananmenplein in 1989 in Peking.

Val van de Muur (1989): Op eerste kerstdag na de val van de Berlijnse Muur dirigeerde Leonard Bernstein een historische uitvoering in Berlijn, waarbij het woord „Freude“ symbolisch werd vervangen door „Freiheit“.

Popcultuur: Zelfs in de Japanse cultuur (waar de 9e Symfonie traditioneel in december als „Daiku“ massaal wordt uitgevoerd) en in wereldberoemde anime zoals Neon Genesis Evangelion (door het personage Kaworu Nagisa) liet het werk diepe sporen na.

5. Andere toonzettingen

Naast Beethoven hebben vele andere componisten Schillers gedicht als inspiratie gebruikt, waaronder:

Franz Schubert (1815): Hij zette het gedicht op muziek onder de titel An die Freude (D 189) als lied voor solostem, koor en piano.

Pjotr Iljitsj Tsjaikovski (1865): Hij componeerde een cantate voor solisten, koor en orkest in een Russische vertaling.

Johann Strauss II (1892): De wals Seid umschlungen, Millionen! is gebaseerd op de beroemde regel uit het refrein van de ode.