Erewhon; Of, Over the Range

Op het eerste gezicht is "Erewhon" een reisverslag over een tocht door de bergen naar een vreemd land, maar in werkelijkheid is het een satirische roman die de Victoriaanse samenleving volledig op zijn kop zet. In Erewhon wordt ziekte behandeld als een misdaad en misdaad als een ziekte; machines worden ervan verdacht te evolueren naar nieuwe heersers; en onderwijs, moraal en religie worden door een absurde spiegel herbekeken.

Samuel Butler, afkomstig uit een Britse geestelijke familie, dreef een schapenboerderij in Nieuw-Zeeland voordat hij naar Engeland terugkeerde om als onafhankelijk denker kritiek te leveren op religieuze orthodoxie, het onderwijssysteem en bepaalde interpretaties van het darwinisme. De relatie tussen "Erewhon" en zijn leven ligt in het principe van "het centrum verlaten om er vervolgens met een nieuwe blik naar te kijken": zijn koloniale ervaring stelde hem in staat de Britse beschaving te beschrijven als een exotisch gebruik, waarbij hij het gezond verstand ontmantelde door middel van vervreemding.

Wie het vandaag de dag leest, moet denken aan de sociaal-experimentele romans van Ursula K. Le Guin, de institutionele fabels van George Orwell, of de kalme ethische vragen over technologie van Ted Chiang. Het is een wonderbaarlijk boek dat lang voor het tijdperk van AI al de autonomie van machines verbeeldde.

De kracht van "Erewhon" is dat het de absurditeit beschrijft als een systematisch ontwerp. Butler bespot niet zomaar wat vreemde gewoonten, maar laat een heel land functioneren volgens een logica die indruist tegen het gezond verstand, waardoor de lezer wordt gedwongen zich af te vragen of zijn eigen samenleving niet even abnormaal is. Wanneer de inwoners van Erewhon ziekte als een moreel falen beschouwen en misdaad als een aandoening die behandeling behoeft, stelt de roman de vraag: als we iemand beoordelen, praten we dan over verantwoordelijkheid, geluk, of beschermen we simpelweg een bestaande orde? En de angst voor machines in het boek raakt al vroeg aan de vraag of technologie de mensheid zal gaan vormgeven.

In deze context biedt "Erewhon" de lichte kant van het absurde. In tegenstelling tot Kafka, die mensen opsluit in donkere gangen, opent Butler een gedachtenlaboratorium in de vorm van een reisverslag en utopie. De lezer ziet dat een dystopie niet altijd uit gevangenissen, tirannie of de apocalyps hoeft te bestaan; soms is het omdraaien van onze vertrouwde waarden al genoeg om de kwetsbaarheid van de beschaving aan te tonen. Voor iedereen die zich vandaag de dag bezighoudt met AI, medische ethiek, onderwijscompetitie en maatschappelijke beoordeling, leest deze negentiende-eeuwse roman verrassend genoeg als een vroege kritiek op systeemontwerp.