Een held van onze tijd (Lermontov)

«Een held van onze tijd» (1840) is de eerste sociaal-psychologische en filosofische roman in het Russische proza, geschreven door Michail Joerjevitsj Lermontov. Het is het hoogtepunt van Lermontovs realistische proza, een manifest van de antropologische crisis van de generatie van de jaren 1830 en een diepgaand onderzoek naar het fenomeen van de «overbodige mens».

1. Geschiedenis van creatie en publicatie

Concept: Het werk aan de roman begon in 1837 tijdens Lermontovs eerste Kaukasische ballingschap. De prototypes van veel personages waren echte mensen met wie de dichter contact had in de badplaats Pjatigorsk (zo was dokter N. V. Mayer het prototype voor dokter Werner).

Eerste publicaties: Oorspronkelijk bestond het werk uit afzonderlijke hoofdstukken-verhalen die werden gepubliceerd in het tijdschrift «Otechestvennye Zapiski» van Andrej Krajevski («Bela» — 1839, «De fatalist» — 1839, «Taman» — 1840).

Afzonderlijke editie (1840): De roman verscheen voor het eerst in één band in Sint-Petersburg in 1840, waarbij alle verhalen werden samengevoegd en de hoofdstukken «Maksim Maksimytsj» und «Prinses Mary» werden toegevoegd.

Voorwoord van de auteur (1842): De eerste editie riep een storm van kritiek op. Als reactie op de beschuldigingen van immoraliteit schreef Lermontov voor de tweede editie (1842) het beroemde Voorwoord, waarin hij een duidelijk onderscheid maakte tussen de persoonlijkheid van de auteur en zijn held, uitleggend dat Petsjorin een «portret is, samengesteld uit de gebreken van onze hele generatie, in hun volledige ontwikkeling».

2. Specifieke compositie en chronologie

De roman heeft een unieke structuur. Lermontov heeft de fabel (de werkelijke chronologie van de gebeurtenissen) bewust doorbroken om deze ondergeschikt te maken aan het sujet — de geleidelijke onthulling van de binnenwereld van Petsjorin: van een blik van buitenaf tot diepe zelfanalyse in zijn eigen dagboek.

Chronologische (werkelijke) volgorde van Petsjorins levensgebeurtenissen:

«Taman» — de eerste verschijning van de held aan de Kaukasische linie, zijn confrontatie met de wereld van de smokkelaars. Het verhaal wordt verteld door Petsjorin zelf.

«Prinses Mary» — het leven van de held in de badplaats Pjatigorsk, zijn liefdesintriges en het noodlottige duel met Groesjnitski. Het verhaal wordt verteld door Petsjorin zelf.

«Bela» — Petsjorins ballingschap naar een afgelegen vesting na het duel, de ontvoering van de Circassische prinses Bela en haar tragische dood. De stafkapitein Maksim Maksimytsj vertelt over de gebeurtenissen aan een reizende officier.

«De fatalist» — een kort uitstapje van Petsjorin vanuit de vesting naar een kozakkennederzetting, waar hij het lot tart. Het verhaal wordt verteld door Petsjorin zelf.

«Maksim Maksimytsj» — een toevallige ontmoeting van Petsjorin met zijn oude vriend Maksim Maksimytsj op weg naar Perzië, enkele jaren later. Het verhaal wordt verteld door de reizende officier.

«Voorwoord bij het dagboek van Petsjorin» — bericht over de dood van Petsjorin bij zijn terugkeer uit Perzië, waarna de vertellende officier besluit zijn persoonlijke dagboeken te publiceren.

3. Het personage Grigori Petsjorin

Grigori Aleksandrovitsj Petsjorin is de hoofdpersoon, een briljante officier van de garde, aristocraat en diepgaand intellectueel.

«De overbodige mens»: Petsjorin beschikt over een enorme energie, een scherpe geest en een sterke wil, maar zijn scheppende krachten vinden geen toepassing in de omstandigheden van de starre reactionaire periode van Nicolaas I in de jaren 1830.

Psychologisch dualisme: In hem strijden twee mensen — de één handelt actief, de ander observeert koelbloedig en oordeelt over de eerste. Hij noemt zichzelf een «morele kreupel».

Vernietiger van levens: In een poging de existentiële verveling te verdrijven, dringt Petsjorin andermans levens binnen en brengt hij ongeluk en dood voor iedereen om hem heen (de dood van Bela, de ondergang van het leven van de blinde jongen in «Taman», de moord op Groesjnitski, het gebroken hart van prinses Mary en de tragedie van Vera).

4. Wereldwijde erkenning en vertalingen

De roman trad vrijwel onmiddellijk buiten de grenzen van Rusland en werd het visitekaartje van het Russische proza in het Westen:

Frans: De eerste vertalingen verschenen al in 1843 (door B. Constant, E. Senancour, A. Musset en de achterneef van de dichter, Aleksej Stolypin-Mongo).

Duits: Vertaald in 1845 (door een onbekende auteur) en later door Boltz (1852).

Engels: De eerste vertalingen verschenen in 1854 (waaronder de vertaling van Pulsky).

Verfilmingen: De roman heeft tientallen wereldwijde verfilmingen gekend — van de stomme film uit het Russische Rijk (1913, 1914) en de Sovjet-meesterwerken van Stanislav Rostotski (1965–1966) tot de Hollywood-bewerking van Michael Almereyda (1985) en moderne Russische series.