De ingebeelde zieke

De ingebeelde zieke (Le Malade imaginaire) is het laatste werk van Molière, voor het eerst opgevoerd in 1673 in het Théâtre du Palais-Royal in Parijs. Deze komedie-ballet combineert toneel, muziek en dans dankzij de samenwerking met componist Marc-Antoine Charpentier. Het wordt tegenwoordig beschouwd als een van de grootste komedies uit de Franse literatuur en als het hoogtepunt van Molières komische vernuft.

Het stuk vertelt het verhaal van Argan, een hypochondrische burger die geobsedeerd is door zijn gezondheid. Ervan overtuigd dat hij constant ziek is, brengt hij zijn tijd door met het raadplegen van artsen en het volgen van absurde behandelingen. Zijn angst voor de dood is zo groot dat hij zijn dochter Angélique wil uithuwelijken aan Thomas Diafoirus, de zoon van een arts, om zo een dokter in de familie te hebben. Angélique is echter verliefd op een andere man, Cléante. Ondertussen doet Béline, de tweede vrouw van Argan, alsof ze voor hem zorgt, terwijl ze in werkelijkheid op zijn erfenis wacht. Geconfronteerd met de blindheid van de heer des huizes, proberen de dienstmeid Toinette en Argans broer Béralde hem de ogen te openen door middel van listen en komische ensceneringen.

Via deze intrige ontwikkelt Molière een felle satire op de 17e-eeuwse geneeskunde. De artsen verschijnen als pedant, mechanisch en niet in staat hun patiënten werkelijk te begrijpen. Ze spreken onbegrijpelijk Latijn, herhalen absurde diagnoses en passen belachelijke remedies toe zoals klysma's of aderlatingen. De beroemde passage waarin Toinette, vermomd als arts, op alle symptomen van Argan antwoordt met 'De long!', vat deze kritiek op een geneeskunde die meer gebaseerd is op autoriteit en gewoonte dan op wetenschap, perfect samen.

Maar het stuk beperkt zich niet tot medische satire. Het verkent ook universele thema's zoals de angst voor de dood, menselijke goedgelovigheid, hypocrisie, geld en familierelaties. Argan wordt gevangene van zijn obsessie, in die mate dat hij geen onderscheid meer kan maken tussen oprechte mensen en degenen die van hem profiteren. Artsen buiten zijn angst uit, Béline manipuleert zijn genegenheid en zijn blindheid bedreigt het geluk van zijn eigen dochter. Zoals vaker bij Molière moeten de jonge geliefden strijden tegen de absurde autoriteit van een vader die gedomineerd wordt door een fixatie.

Humor neemt een centrale plaats in het werk in. Molière gebruikt karakterkomedie via de ziekelijke obsessie van Argan, herhalingshumor met de mechanische betogen van de artsen, taalhumor dankzij het groteske Latijn en overdreven formuleringen, evenals situatiekomedie met vermommingen, misverstanden en bedrog. De slotceremonie waarin Argan arts wordt in een vals burlesk ritueel vertegenwoordigt een van de hoogtepunten van Molières komisch theater: de grens tussen waarheid en theater verdwijnt volledig, waardoor de geneeskunde zelf in een belachelijk schouwspel verandert.

Dit werk heeft ook een bijzondere tragische dimensie, omdat Molière ernstig ziek was toen hij de rol van Argan vertolkte. Op 17 februari 1673, na een uitvoering van De ingebeelde zieke, werd hij onwel en stierf hij enkele uren later. Dit samenvallen van de lijdende auteur en zijn door ziekte geobsedeerde personage heeft een diepe indruk achtergelaten op de geschiedenis van het Franse theater en bijgedragen aan de legende van Molière.