Les Liaisons dangereuses

Gepubliceerd in 1782, blijft Les Liaisons dangereuses van Pierre Choderlos de Laclos een van de meest wrede, verfijnde en psychologisch verwoestende romans uit de Franse literatuur. Gepresenteerd in de vorm van een briefroman die uitsluitend bestaat uit brieven tussen aristocraten, ontleedt het werk met chirurgische precisie de spelen van macht, verlangen, manipulatie en destructie die de Franse adel aan de vooravond van de Revolutie uithollen.

In het centrum van dit helse mechanisme staan twee mythische figuren: de markiezin de Merteuil en de burggraaf de Valmont. Als voormalige geliefden, bondgenoten en vervolgens vijanden, veranderen zij verleiding in een strategisch wapen. Ze zoeken geen liefde, maar absolute controle over anderen. Cécile de Volanges, een onschuldige jonge vrouw die net uit het klooster komt, en Madame de Tourvel, een getrouwde vrouw van onberispelijke deugd, worden de slachtoffers van hun morele en seksuele experimenten. Maar in deze wereld waar elke brief een masker verbergt, worden de manipulatoren uiteindelijk zelf verslonden door hun eigen spel.

Het genie van de roman ligt in zijn ambiguïteit. Laclos veroordeelt zijn personages nooit expliciet; hij laat hen zelf spreken, liegen, verleiden en zichzelf verraden. De lezer wordt zo rechter, voyeur en medeplichtige. André Malraux zag in Merteuil en Valmont 'de eerste personages in de Europese literatuur wiens daden worden bepaald door een ideologie'. Dit idee verklaart waarom de roman ongelooflijk modern aanvoelt: achter de libertijnse intriges gaat een kille reflectie schuil over macht, narcisme en de constructie van sociale identiteiten.

Bij de verschijning veroorzaakte het boek een enorm schandaal. Velen zagen het als een directe aanval op de Franse aristocratie en de hypocrisie van het Ancien Régime. Toch bewonderden sommige edelen — waaronder Marie-Antoinette — het werk ondanks de beruchte reputatie. Laclos had verklaard een werk te willen schrijven 'dat buiten de gebaande paden trad, dat ophef zou maken en dat nog op aarde zou weerklinken als hij er niet meer zou zijn'. Zelden is een literaire profetie zo accuraat geweest.

De invloed van Les Liaisons dangereuses overspant de eeuwen. De roman inspireerde talloze toneelbewerkingen, opera's, balletten, series en films. De toneelversie van Christopher Hampton uit 1985 werd een internationaal succes voordat deze in 1988 door Stephen Frears werd verfilmd met Glenn Close, John Malkovich en Michelle Pfeiffer. Deze film, tegenwoordig beschouwd als een klassieker van de Britse en Hollywood-cinema, ontving verschillende Oscar-nominaties. Miloš Forman regisseerde daarna Valmont in 1989, terwijl Cruel Intentions de plot verplaatste naar het burgerlijke Amerika van de jaren 90, waarbij Valmont en Merteuil werden getransformeerd tot rijke en toxische tieners in Manhattan. Zelfs Korea, China en Brazilië hebben de roman heruitgevonden in hun eigen culturele context.

Het boek heeft ook de moderne literaire kritiek diepgaand beïnvloed. Wayland Young schreef: 'Het loutere feit dat libertinisme met een dergelijk meesterschap werd geanalyseerd, was genoeg om het boek te veroordelen.' Wat André Malraux betreft, hij stelde: 'Merteuil en Valmont zijn ongekend.' Hun erfenis is vandaag de dag terug te vinden in talloze figuren van elegante en perverse manipulatoren, van de hedendaagse psychologische cinema tot moderne series over toxische elites.

Maar buiten het schandaal en de seksuele intriges blijft Les Liaisons dangereuses vooral een roman over taal zelf. De brieven worden wapens; elke zin kan verleiden, liegen, vernederen of doden. Laclos verandert de briefroman zo in een psychologisch slagveld. Twee eeuwen later blijft deze koude oorlog van het verlangen fascineren omdat het iets tijdloos onthult: achter de beschaving, de beleefdheid en de verfijning blijft de mens in staat tot de meest elegante vormen van wreedheid.