Tien nachten dromen

In 1908 schreef Natsume Soseki in minder dan twee weken de verhalenbundel 'Tien nachten dromen' voor de Asahi Shimbun. De bundel begint met de bekende woorden: "Ik had een droom als deze," en bestaat uit tien surrealistische dromen. De verhalen bewegen zich vrijelijk tussen het tijdperk van de goden, de Kamakura-periode en de toekomst over honderd jaar. Soseki schetst beelden die het midden houden tussen fabels en nachtmerries: een vrouw die tevergeefs wacht, een samoerai die tot verlichting wordt gedwongen, een vader die zijn blinde kind op zijn rug draagt en een man die wordt opgejaagd door een kudde varkens. Dit werk toont een kant van Soseki die sterk verschilt van zijn reputatie als realistisch auteur; het is een concentratie van zijn fantasierijke en visionaire literaire kant.

In de Eerste Nacht vormt de laatste wens van een vrouw — "Zit honderd jaar bij mijn graf en wacht op mij" — een contrast met de lelie die honderd jaar later opbloeit. Dit beeld verbeeldt de eeuwigheid van het wachten en de twijfel over verraad, en is herhaaldelijk geanalyseerd als een klassiek voorbeeld van droomliteratuur in de moderne Japanse letterkunde. In de Derde Nacht legt de uitspraak van een blind kind — "Het is precies honderd jaar geleden dat je me vermoordde" — het moment vast waarop de herinnering aan een zonde fysiek zwaar wordt op de rug van de vader. Dit motief heeft later veel invloed gehad op psychologische en fantastische romans.

De visuele verbeeldingskracht van dit werk blijft makers door de tijd heen inspireren. In 2006 regisseerde Yudai Yamaguchi de omnibusfilm 'Yume Ju-ya', waarin een sterrencast de verschillende 'nachten' vertolkt en de fragmentarische nachtmerries uit het origineel herstructureert tot een visueel epos. Fotograaf Masaaki Miyazawa won de Infinity Award voor jonge talenten van het International Center of Photography (ICP) in New York met een fotoserie gebaseerd op dit werk, wat aantoont dat Soseki's dromen over de grenzen heen een bron van inspiratie vormen voor de visuele kunsten. Ook Akira Kurosawa's late meesterwerk 'Dreams', waarin de grootmeester zijn eigen herinneringen en visioenen in acht dromen verwoordde, wordt vaak in één adem genoemd met de traditie van 'Tien nachten dromen'.

Buitenlandse critici hebben Soseki eveneens hoog ingeschat. De Amerikaanse critica Susan Sontag noemde Soseki een veelzijdig genie dat onterecht naar de marges van de Eurocentrische wereldliteratuur was verdreven. De Britse criticus Damian Flanagan, vertaler van 'De Toren van Londen', positioneerde Soseki naast wereldliteratoren als Shakespeare en Goethe, en stelde dat zijn universaliteit simpelweg nog niet voldoende erkend is. Binnen het oeuvre van Soseki blijft 'Tien nachten dromen' een uniek werk dat het realisme loslaat om direct contact te maken met het menselijk onderbewustzijn en de herinnering aan schuld, waardoor het tot op de dag van vandaag blijft uitnodigen tot nieuwe interpretaties en verfilmingen.