Les Misérables

Les Misérables is een omvangrijke historische, sociale en filosofische roman geschreven door Victor Hugo en gepubliceerd in 1862. Het wordt beschouwd als een van de absolute meesterwerken van de Franse en wereldliteratuur. De roman vertelt het lot van verschillende personages in het Frankrijk van de 19e eeuw, terwijl het een diepe reflectie biedt op rechtvaardigheid, armoede, verlossing, liefde en de menselijke conditie.

Het verhaal begint in 1815, kort na de val van Napoleon, en eindigt tegen de achtergrond van de Parijse barricades tijdens de juni-opstand van 1832. Via dit immense sociale fresco beschrijft Victor Hugo een samenleving die getekend wordt door ongelijkheid, ellende en politieke spanningen, maar ook door hoop, mededogen en de mogelijkheid tot morele verandering.

Het centrale personage van de roman is Jean Valjean, een voormalig dwangarbeider die veroordeeld werd voor het stelen van een brood om de hongerige kinderen van zijn zus te voeden. Na negentien jaar gevangenis krijgt hij zijn vrijheid terug, maar hij blijft door de maatschappij uitgestoten vanwege zijn criminele verleden. Zijn bestaan verandert radicaal wanneer hij de bisschop van Digne ontmoet, Monseigneur Myriel, die hem met goedheid ontvangt. Wanneer Valjean het zilverwerk van de bisschop steelt en vervolgens door de politie wordt gearresteerd, beweert Myriel dat hij hem deze voorwerpen heeft geschonken en geeft hem zelfs nog twee zilveren kandelaars extra. Dit gebaar van barmhartigheid raakt Jean Valjean diep en markeert het begin van zijn innerlijke transformatie. Vanaf dat moment besluit hij zijn leven aan het goede te wijden.

Onder de naam Monsieur Madeleine wordt Jean Valjean een welvarende industrieel en de gerespecteerde burgemeester van Montreuil-sur-Mer. Zijn verleden blijft hem echter achtervolgen in de gedaante van inspecteur Javert, een starre en geobsedeerde politieagent die ervan overtuigd is dat een voormalig crimineel nooit kan veranderen. Het conflict tussen Valjean en Javert vormt een van de belangrijkste assen van de roman: het stelt de onbuigzame wet tegenover mededogen en vergeving.

Tegelijkertijd vertelt Hugo de tragedie van Fantine, een jonge vrouw die door haar minnaar is verlaten na de geboorte van hun dochter, Cosette. Om te overleven moet Fantine werken en vertrouwt ze haar kind toe aan de Thénardiers, wrede en hebzuchtige herbergiers die het kleine meisje uitbuiten en mishandelen terwijl ze steeds meer geld eisen. Langzaam zinkt Fantine weg in ellende: ze verliest haar baan, verkoopt haar haar en tanden, en wordt uiteindelijk prostituee om aan de eisen van de Thénardiers te voldoen. Uitgeput door armoede en ziekte sterft ze voordat ze haar dochter weer kan zien, nadat ze de belofte van Jean Valjean heeft gekregen dat hij Cosette zal redden.

Valjean houdt woord en ontrukt Cosette aan de brute wereld van de Thénardiers. Hij voedt haar op als zijn eigen dochter en probeert haar een vredig bestaan in Parijs te bieden. Cosette groeit op in een beschermde omgeving en wordt een ontwikkelde en mooie jonge vrouw. Later ontmoet ze Marius Pontmercy, een jonge idealistische en republikeinse student, op wie ze verliefd wordt.

Rond Marius bewegen de 'Amis de l’ABC', een groep revolutionaire studenten onder leiding van Enjolras. Deze jonge mannen dromen van een rechtvaardiger samenleving en nemen deel aan de republikeinse opstand van juni 1832. De beroemde scènes op de barricades vormen een van de hoogtepunten van de roman. Hugo vermengt hier heroïek, tragedie en politieke reflectie, waarbij hij zowel het revolutionaire enthousiasme als het geweld van de mislukking toont. Verschillende personages vinden er de dood, waaronder Gavroche, een moedige en brutale straatjongen die symbool is geworden voor het volk van Parijs.

Tijdens deze opstand redt Jean Valjean de zwaargewonde Marius door hem door de riolen van Parijs te dragen in een inmiddels legendarische scène. Hij spaart ook het leven van Javert, hoewel hij wraak op hem had kunnen nemen. Dit gebaar stort de politieagent in een diepe morele crisis: onbekwaam om te accepteren dat een ex-gevangene tot zo’n nobelheid in staat is, verliest Javert al zijn zekerheden en pleegt uiteindelijk zelfmoord door in de Seine te springen.

Na de gebeurtenissen op de barricades ontdekt Marius geleidelijk de morele grootsheid van Jean Valjean. Deze laatste, verzwakt door de jaren en de offers die hij heeft gebracht, sterft uiteindelijk in vrede nadat hij heeft gezien dat Cosette gelukkig en geliefd is.

Doorheen dit verhaal ontwikkelt Victor Hugo verschillende grote universele thema's. De roman klaagt vooral de sociale ellende en het onrecht van zijn tijd aan: armoede, kinderarbeid, uitbuiting van vrouwen, gerechtelijk geweld en de uitsluiting van de zwaksten. Hugo laat zien hoe de maatschappij individuen tot lijden en misdaad kan drijven. Hij stelt echter ook dat de mens altijd het vermogen bezit om te veranderen. Jean Valjean wordt zo het symbool van verlossing en herwonnen waardigheid.

Het werk verkent ook verschillende vormen van liefde: de moederliefde van Fantine voor Cosette, de vaderliefde van Jean Valjean, de romantische liefde tussen Cosette and Marius, maar ook de opofferingsgezinde liefde van Éponine, een tragisch personage dat diep gehecht is aan Marius zonder dat die liefde beantwoord wordt.

De stijl van Victor Hugo geeft de roman een monumentale dimensie. De auteur wisselt dramatische scènes af met historische beschrijvingen, filosofische overpeinzingen en lange uitweidingen over uiteenlopende onderwerpen zoals de Slag bij Waterloo, de riolen van Parijs, kloosters of het volkse jargon (argot). Deze passages tonen de encyclopedische ambitie van de schrijver, die niet alleen individuele lotsbestemmingen wil schilderen, maar een hele beschaving.

Vanaf de publicatie kent Les Misérables een immens internationaal succes. Ondanks kritiek van tijdgenoten zoals Gustave Flaubert of Charles Baudelaire, werd de roman snel een wereldklassieker. De invloed ervan is immens en duurt tot op de dag van vandaag voort dankzij talloze bewerkingen voor theater, film en vooral de beroemde musical van Alain Boublil en Claude-Michel Schönberg uit 1980.

Meer dan een eenvoudige historische roman is Les Misérables een diep humanistisch werk. Victor Hugo stelt dat zolang er onwetendheid, armoede en onrecht in de wereld bestaan, de literatuur moet getuigen van het menselijk lijden en de zwaksten moet verdedigen. Het is deze universele draagwijdte, gecombineerd met de emotionele kracht van de personages, die Les Misérables ook vandaag nog tot een van de grootste romans ooit geschreven maakt.