Het Proces

«Het Proces» begint met een van de beroemdste nachtmerries uit de moderne literatuur: Josef K. wordt gearresteerd zonder te weten waarvan hij wordt beschuldigd. Het daaropvolgende proces is geen zoektocht naar de waarheid, maar een voortdurende uitbreiding van procedures, kamers, documenten en vernederingen. Het werkelijk angstaanjagende aan de roman is dat het de lezer het gevoel geeft dat men zich moet verdedigen, zonder ooit te weten tegenover wie of waarom.

Kafka genoot een juridische opleiding en werkte bij een verzekeringsinstelling, waardoor hij vertrouwd was met moderne administratieve rompslomp en institutionele taal; tegelijkertijd was zijn privéleven gevuld met familiedruk, lichamelijke kwalen en angst in intieme relaties. «Het Proces» vertaalt deze ervaringen naar een universele situatie: de moderne mens wordt opgeroepen, geclassificeerd en tot gehoorzaamheid gedwongen, zonder toegang te hebben tot de beweegredenen van de macht.

Het kan gelezen worden naast Camus' «De Vreemdeling», de identiteitslabyrinten van Paul Auster, of hedendaagse verhalen over algoritmische beoordelingen en onbereikbare bezwaarsystemen. Dit boek maakt het ‘absurde’ niet langer abstract, maar verandert het in een kennisgeving die men nooit kan begrijpen.

Het meest verontrustende aan «Het Proces» is dat Josef K. niet in een traditionele gevangenis wordt opgesloten. Hij kan nog steeds naar zijn werk, op bezoek gaan, praten en rondlopen, maar zijn leven is al overgenomen door een onzichtbare zaak. Deze toestand van halve vrijheid lijkt meer op de moderne conditie dan directe opsluiting: je kunt handelen, maar elke stap staat in de schaduw van een procedure; je kunt spreken, maar er is geen garantie dat de taal correct wordt ontvangen; je kunt hulp zoeken, maar de helpers maken zelf deel uit van hetzelfde doolhof.

In een gecureerde context vertegenwoordigt «Het Proces» ‘schuldgevoel zonder aanklacht’. Anders dan het religieuze schuldgevoel bij Dostojevski, is de schuld van Kafka meer een systeeminstelling: men wordt wakker en is al geregistreerd, op de hoogte gesteld en onderzocht. Dit is ook de reden waarom het resoneert met de huidige algoritmische risicobeheersing, credit scores, platformblokkades, bureaucratische klachtenprocedures en prestatiebeoordelingen op de werkvloer. De roman vertelt ons niet wat Josef K. precies verkeerd heeft gedaan, want het gaat niet om de misdaad, maar om hoe iemand geleidelijk het proces internaliseert wanneer hij gedwongen wordt de vorm ervan te aanvaarden. Het absurde is hier geen grap, maar een administratieve realiteit.