Citroen (Lemon)

In 1925, Motojirō Kajii's kortverhaal 'Citroen', dat het openingsnummer van het literaire tijdschrift *Aozora* sierde, legde in slechts een paar duizend tekens een van de meest poëtische momenten in de moderne Japanse literatuur vast: de ziel van een neerslachtige jongeman die voor even wordt gered door een enkel stuk fruit. De 'ik'-figuur, lijdend aan een longziekte en achtervolgd door schuldeisers, dwaalt doelloos door de straten wanneer hij bij een fruitwinkel in Teramachi-dori een citroen koopt. Door de koelte en de geur ervan ontspant de 'onverklaarbare onheilspellende klomp' die hem voortdurend beklemde zich enigszins. Hij laat de citroen achter bovenop een stapel kunstboeken in zijn voorheen geliefde boekhandel Maruzen, stelt zich voor dat het een bom is die de boel in stukken zal rijten, en verlaat de stad met deze fantasie in zijn hart. Deze droom van stille vernietiging wordt tot op de dag van vandaag gelezen als een zeldzaam slotstuk dat de frustratie van een beklemde jeugd doorbreekt, niet met geweld, maar met poëtische zeggingskracht.

Hoewel het werk bij publicatie nauwelijks aandacht kreeg, was het de lof van critici die Kajii's positie in de literaire wereld veiligstelde. Hideo Kobayashi omschreef Kajii's onrust als 'een soort benauwdheid die eerder door een scherpe gevoeligheid dan door intellect wordt afgedwongen' en stelde dat er 'niets in zit dat doet denken aan decadentie of zwakte'. Yukio Mishima ging nog verder en bestempelde 'Citroen' als een hoogtepunt van het Japanse korte verhaal, waarbij hij het prees als een werk dat eindigt met 'een levendige zintuiglijke indruk, alsof er een citroen recht voor de ogen van de lezer wordt geworpen'. Mishima plaatste Kajii naast Atsushi Nakajima en Shin'ichi Makino als schrijvers die als 'sterren die een spoor door de nachthemel trokken' een uniek oeuvre achterlieten.

Deze ene citroen is diep geworteld in de Japanse sensibiliteit, ver buiten de grenzen van de literatuur. De fruitwinkel 'Yaou' in Teramachi en boekhandel Maruzen, het decor van het verhaal, werden bedevaartsoorden waar lezers decennialang daadwerkelijk citroenen achterlieten. Masashi Sada nam het beeld van Kajii over in zijn lied 'Lemon', en ook auteur Shigeaki Kato verweefde de melancholie en het gevoel van verlossing uit dit werk als eerbetoon in zijn korte film. De paradoxale verbeeldingskracht — het toevertrouwen van zowel de vernietiging als de redding van de wereld aan een enkel stuk fruit — blijft een eeuw na publicatie nieuwe makers inspireren.