ซือจิง (Shijing)

1. ภาพรวมหลักและสถานะทางปรัชญาของ "ซือจิง"

"ซือจิง" (Classic of Poetry) เป็นบทสรุปรวมบทกวีที่เก่าแก่ที่สุดในประวัติศาสตร์จีน ในสมัยก่อนราชวงศ์ฉินเดิมเรียกว่า "ซือ" (บทกวี) หรือเรียกทั่วไปตามจำนวนบทที่รวบรวมไว้ว่า "ซือซานไป่" (บทกวีสามร้อยบท) หรือ "ซานไป่เพียน" บทสรุปรวมนี้รวบรวมบทกวีตั้งแต่ต้นราชวงศ์โจวตะวันตกจนถึงกลางยุคชุนชิว (ประมาณศตวรรษที่ 11 ถึง 6 ก่อนคริสตกาล) ครอบคลุมเวลาประมาณ 500 ปี รวมทั้งสิ้น 305 บท นอกจากนี้ยังมี "เซิงซือ" อีก 6 บทที่มีแต่ชื่อเรื่องแต่ไม่มีเนื้อหา (หนานไก, ไป๋หัว, หัวสู่, โหยวเกิง, ฉงชิว, โหยวอี)

ตั้งแต่สมัยราชวงศ์ฮั่น นักปราชญ์ขงจื๊อได้ยกย่องให้เป็นคัมภีร์ทางการเมืองและศีลธรรมอันสูงส่ง โดยจัดให้อยู่ในกลุ่ม "ห้าคัมภีร์" (Five Classics) ร่วมกับ อี้จิง, ซ่างซู, หลี่จี้ และชุนชิว อย่างไรก็ตาม การปรากฏชื่อเรียก "ซือจิง" อย่างเป็นทางการตามหลักฐานทางประวัติศาสตร์นั้น เริ่มต้นไม่ก่อนช่วงต้นราชวงศ์ซ่งใต้

"ซือจิง" เป็นกระจกเงาที่สะท้อนชีวิตสังคมสมัยราชวงศ์โจวได้อย่างสมจริงอย่างยิ่ง เนื้อหาครอบคลุมทุกสรรพสิ่ง ไม่เพียงแต่สะท้อนถึงการแรงงานและความรัก การสงครามและการเกณฑ์ทหาร การกดขี่และการต่อสู้ ขนบธรรมเนียมและการแต่งงาน การเซ่นไหว้บรรพบุรุษและการเลี้ยงฉลอง แต่ยังบันทึกปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ภูมิศาสตร์ สัตว์และพืชในลุ่มแม่น้ำเหลืองไว้อย่างมากมาย ในฐานะต้นน้ำของวรรณกรรมจีน ซือจิงถูกเรียกรวมกับ "หลีเซา" ของคูหยวนจากทางใต้ว่า "เฟิงเซา" ซึ่งถือเป็นจุดเริ่มต้นของประเพณีสัจนิยมในวรรณกรรมจีนที่สืบเนื่องมานานหลายพันปี

2. กระบวนการเรียบเรียงและการสืบทอดทางประวัติศาสตร์

(1) การเรียบเรียงและลำดับการแก้ไข

จากการตรวจสอบทางวิชาการ "ซือจิง" ถูกเรียบเรียงขึ้นอย่างต่อเนื่องเป็นเวลาหลายร้อยปี ในด้านช่วงเวลา ผลงานที่เก่าแก่ที่สุดคือ "โจวซ่ง" ตามด้วย "ต้าหย่า" จากนั้นคือ "เสี่ยวหย่า" และส่วนที่รวบรวมหลังสุดคือ "ซางซ่ง", "หลู่ซ่ง" และ "กั๋วเฟิง" โดยผลงานที่เก่าแก่ที่สุดย้อนกลับไปได้ถึงต้นราชวงศ์โจวตะวันตก (เช่น "ปินเฟิง·ชือเซียว" ที่เชื่อกันว่าแต่งโดยโจวกงตั้น) และผลงานล่าสุดอยู่ในช่วงกลางยุคชุนชิว (เช่น "เฉินเฟิง·จูหลิน")

เกี่ยวกับการรวบรวมบทกวีเหล่านี้ มีความเชื่อหลักอยู่ 3 กระแสในประวัติศาสตร์:

ทฤษฎีขุนนางเก็บรวบรวมบทกวี: เชื่อว่าราชสำนักราชวงศ์โจวมีการแต่งตั้งขุนนางพิเศษ (ฉิวเหริน) ออกไปรวบรวมเพลงพื้นบ้านและเพลงเด็กจากทั่วประเทศในช่วงฤดูเก็บเกี่ยว เพื่อนำมาถวายจักรพรรดิให้ทรงพิจารณา เพื่อ "ตรวจดูประเพณี รู้ข้อดีข้อเสีย" และสำรวจความเป็นอยู่ของประชาชน

ทฤษฎีการถวายบทกวี: เชื่อว่าจักรพรรดิราชวงศ์โจวมีรับสั่งให้เจ้าเมืองและขุนนางชั้นผู้ใหญ่นำบทกวีมาถวายราชสำนักตามเวลาที่กำหนด เพื่อตรวจสอบความดีงามหรือเลวร้ายของประเพณีในแต่ละท้องที่

ทฤษฎีขงจื๊อคัดเลือกบทกวี: บันทึกของซือหม่าเชียนใน "สื่อจี้" ระบุว่าเดิมบทกวีโบราณมีมากกว่า 3,000 บท และขงจื๊อได้คัดเลือกและตัดทอนเหลือ 305 บทตามมาตรฐานจริยธรรมของขงจื๊อ อย่างไรก็ตาม นักปราชญ์ในภายหลังอย่างข่งอิ่งต๋า (ราชวงศ์ถัง) และฟังอวี้รุ่น (ราชวงศ์ชิง) ต่างตั้งข้อสงสัย เนื่องจากใน "จั่วจ้วน" บันทึกว่าก่อนขงจื๊อจะมีอายุครบ 10 ปี ลำดับการแสดงดนตรีที่จี้จ๋าสัมผัสในแคว้นหลู่นั้นมีลักษณะพื้นฐานเหมือนกับฉบับปัจจุบันแล้ว ปัจจุบันวงวิชาการเชื่อว่าซือจิงเป็นการเรียบเรียงร่วมกันของอาลักษณ์และนักดนตรีราชวงศ์โจว โดยขงจื๊อมีส่วนร่วมในการจัดระเบียบดนตรีและเผยแพร่ในภายหลัง และใช้เป็นหลักสูตรการสอนหลัก

(2) สำนักซือจิงทั้งสี่ในสมัยราชวงศ์ฮั่นและการวิวัฒนาการ

หลังจากการเผาตำราของจิ๋นซีฮ่องเต้ "ซือจิง" รอดพ้นมาได้ผ่านการท่องจำแบบมุขปาฐะ ในต้นราชวงศ์ฮั่นตะวันตก นักวิชาการที่สอนซือจิงแบ่งออกเป็นสี่สำนักหลัก:

สำนักอักษรปัจจุบัน (ซานเจียซือ): ฉีซือ (หยวนกู้), หลู่ซือ (เซินเผย), หารซือ (หารอิง) ทั้งสามสำนักนี้ใช้อักษรลี่ซูของราชวงศ์ฮั่นในการบันทึก และได้รับความนิยมมากในช่วงต้นฮั่นตะวันตก แต่มักตีความบทกวีความรักว่าเป็นเรื่องไม่เหมาะสม และพยายามโยงเข้ากับเรื่องการเมือง ปัจจุบันทั้งสามสำนักนี้สูญหายไปหมดแล้ว (ฉีซือหายไปในสมัยเฉาเว่ย, หลู่ซือหายไปในสมัยจิ้นตะวันตก, หารซือหายไปในสมัยซ่งเหนือ) เหลือเพียง "หารซือไว่จ้วน" 10 เล่ม

สำนักอักษรโบราณ (เหมาซือ): ถ่ายทอดโดยเหมาเฮิงและเหมาฉาง อ้างว่าสืบทอดมาจากจื่อเซี่ยศิษย์ขงจื๊อ ใช้อักษรโบราณของหกแคว้นก่อนราชวงศ์ฉิน เหมาซือมักตีความบทกวีร่วมกับเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ใน "จั่วจ้วน" แม้จะไม่ทรงอิทธิพลในสมัยฮั่นตะวันตก แต่ได้กลายเป็นวิชาหลักในสมัยเว่ยจิ้น "ซือจิง" ที่เราอ่านกันในปัจจุบันคือฉบับ "เหมาซือ" เพียงฉบับเดียวที่สืบทอดมาได้

โบราณคดีสมัยใหม่ช่วยให้เห็นภาพซือจิงชัดเจนขึ้น เช่น อักษรจารึกไม้ไผ่รัฐฉู่ (อันต้าเจี่ยน) ที่พบในปี 2015 เป็นฉบับคัดลอกที่เก่าแก่ที่สุด (ประมาณ 400-350 ปีก่อนคริสตกาล) และในปี 2025 ยังมีการค้นพบซือจิงฉบับเต็มจากยุคฉิน-ฮั่นในสุสานไห่ฮุนโหว ซึ่งเป็นหลักฐานล้ำค่าสำหรับการเปรียบเทียบตัวอักษร

3. การจำแนกรูปแบบ: "สี่เริ่มต้น หกความหมาย" (ซื่อสื่อลิ่วอี้)

คนโบราณสรุปรูปแบบและวิธีการแต่งซือจิงไว้ว่า "สี่เริ่มต้น หกความหมาย" โดย "สี่เริ่มต้น" หมายถึงบทแรกของแต่ละส่วน ได้แก่ กวนจวี (เฟิง), ลู่หมิง (เสี่ยวหย่า), เหวินหวัง (ต้าหย่า) และ ชิงเมี่ยว (ซ่ง) ส่วนหัวใจหลักของการจำแนกและเทคนิคการเขียนคือ "หกความหมาย" (ลิ่วอี้)

(1) การจำแนกตามเนื้อหาและดนตรี: เฟิง, หย่า, ซ่ง

เฟิง (กั๋วเฟิง): มี 160 บท แบ่งเป็น 15 กั๋วเฟิง รวบรวมเพลงพื้นบ้านจากเขตราชสำนักโจวและแคว้นต่างๆ (เช่น เจิ้งเฟิง, เว่ยเฟิง, ฉินเฟิง) กั๋วเฟิงคือหัวใจสำคัญทางวรรณกรรมของซือจิง มีสไตล์ที่หลากหลาย ส่วนใหญ่แต่งโดยประชาชน และมีสีสันของท้องถิ่นที่เข้มข้น

หย่า: มี 105 บท หมายถึงดนตรีชั้นสูงในเขตที่ราชวงศ์โจวปกครองโดยตรง แบ่งเป็น "เสี่ยวหย่า" (74 บท) ซึ่งส่วนใหญ่เป็นเพลงในงานเลี้ยงรับรองแขกของขุนนาง และ "ต้าหย่า" (31 บท) ซึ่งเป็นเพลงสรรเสริญและตักเตือนที่ใช้ในการเข้าเฝ้าหรือพิธีการสำคัญ ผู้แต่งส่วนใหญ่เป็นขุนนางชั้นสูง

ซ่ง: มี 40 บท เป็นดนตรีที่สง่างามประกอบการร่ายรำที่ผู้ปกครองใช้ในการเซ่นไหว้เทพเจ้าและยกย่องคุณงามความดีของบรรพบุรุษในศาลเจ้า แบ่งเป็น โจวซ่ง (ต้นราชวงศ์โจวตะวันตก), หลู่ซ่ง (ดนตรีในราชสำนักแคว้นหลู่ยุคชุนชิว) และ ซางซ่ง (เพลงเซ่นไหว้บรรพบุรุษราชวงศ์ซางของแคว้นซ่ง)

(2) วิธีการแสดงออก: ฟู่, ปี่, ซิ่ง

จูซี นักปราชญ์สมัยราชวงศ์ซ่ง ได้ให้คำนิยามคลาสสิกไว้ใน "ซือจี๋จ้วน" ดังนี้:

ฟู่: คือการพรรณนาเรื่องราวอย่างตรงไปตรงมา บรรยายเหตุการณ์ ทัศนียภาพ หรืออารมณ์ออกมาโดยตรง พบเห็นได้บ่อยใน "ต้าหย่า" และ "ซ่ง"

ปี่: คือการเปรียบเปรยสิ่งหนึ่งกับอีกสิ่งหนึ่ง เช่น ใน "เว่ยเฟิง·ซั่วสู่" ที่เปรียบผู้ปกครองที่โลภมากเหมือนหนูตัวใหญ่ที่น่ารังเกียจ

ซิ่ง: คือการเอ่ยถึงสิ่งอื่นก่อนเพื่อนำเข้าสู่เรื่องที่ต้องการจะสื่อ เป็นการใช้สิ่งรอบตัวมาสร้างอารมณ์ร่วม เช่น ใน "โจวหนาน·กวนจวี" ที่ใช้เสียงนก "กวนกวน" บนเกาะกลางน้ำมานำเข้าสู่ความคิดถึงหญิงสาวผู้งดงามที่เป็นคู่ครองที่เหมาะสมของชายหนุ่ม

4. โครงสร้างบทต่างๆ

บทกวี 305 บทในระบบเหมาซือถูกแบ่งออกเป็นส่วนๆ ดังนี้:

กั๋วเฟิง (บทที่ 001 ถึง 160): รวม 15 แคว้น เช่น โจวหนาน, เจาหนาน, เป้ยเฟิง, หย่งเฟิง, เว่ยเฟิง, หวังเฟิง, เจิ้งเฟิง, ฉีเฟิง, เว่ยเฟิง, ถังเฟิง, ฉินเฟิง, เฉินเฟิง, ไคว่เฟิง, เฉาเฟิง, ปินเฟิง รวม 160 บท

เสี่ยวหย่า (บทที่ 161 ถึง 234): รวม 74 บท

ต้าหย่า (บทที่ 235 ถึง 265): รวม 31 บท

ซ่ง (บทที่ 266 ถึง 305): รวม 40 บท (โจวซ่ง, หลู่ซ่ง, ซางซ่ง)

5. ความสำเร็จทางวรรณกรรม การประเมิน และการสะท้อนในสมัยใหม่

(1) การประเมินที่สูงส่งในแต่ละยุคสมัย

"ซือจิง" ได้รับการยกย่องว่าเป็น "บรรพบุรุษของวรรณกรรมบริสุทธิ์", "บรรพบุรุษของบทกวี" และ "ตัวแทนวรรณกรรมสามัญชน" ขงจื๊อยกย่องอย่างมากและกล่าวว่า:

"บทกวีสามร้อยบท สรุปสั้นๆ ได้ว่า ความคิดไม่มีสิ่งเลวร้าย (ซืออู๋เสีย)"

ขงจื๊อเชื่อว่าหากไม่ศึกษาบทกวีก็จะไม่สามารถพูดจาได้เหมาะสม และการอ่านบทกวีช่วยยกระดับการขัดเกลาตนเองและการสังเกตโลก

(2) กระแสสมัยใหม่และการตีความที่กล้าหาญตั้งแต่ขบวนการ 4 พฤษภาคม

ในสมัยใหม่ หูซื่อ ผู้นำขบวนการวัฒนธรรมใหม่ได้ทำลายความเชื่อเรื่องศีลธรรมศักดิ์สิทธิ์ที่ครอบงำซือจิง โดยเสนอให้มองซือจิงในฐานะ "บทสรุปรวมเพลงพื้นบ้านโบราณ" ที่บริสุทธิ์ เป็นหลักฐานทางสังคมศาสตร์ ประวัติศาสตร์การเมือง และภาษาศาสตร์ที่ล้ำค่า

ภายใต้บรรยากาศการวิพากษ์วรรณกรรมนี้ นักวิชาการสมัยใหม่มักตีความบทกวีออกมาในแง่มุมที่มีความเป็นมนุษย์มากขึ้น:

การตีความใหม่ของหูซื่อ: เขาเสนอว่าคำบางคำในบทกวีไม่ใช่คำกริยาแต่เป็นคำอุทานโบราณ และบางบทอาจเป็นภาพสะท้อนชีวิตของโสเภณีชั้นล่างที่ตัดพ้อต่อโชคชะตา

การตรวจสอบคำแสลงของหลี่อ๋าว: หลี่อ๋าวและนักวิชาการบางส่วนมองผ่านมุมมองคติชนวิทยาทางเพศ โดยระบุว่าในซือจิงมีคำพูดพื้นบ้านและคำล้อเลียนแฝงอยู่ เช่น คำว่า "เฉี่ย" (且) ในแคว้นเจิ้งเฟิง ซึ่งเดิมตีความว่าเป็นคำช่วย แต่หลี่อ๋าวพิสูจน์ว่าในอักษรจารึกกระดูกพยากรณ์ คำนี้คืออักษรรูปร่างอวัยวะเพศชาย ดังนั้นความหมายดั้งเดิมอาจเป็นการหยอกล้ออย่างเผ็ดร้อนของหญิงสาวที่กำลังมีความรัก

การเปลี่ยนมุมมองจาก "คัมภีร์ศักดิ์สิทธิ์" มาเป็น "เพลงพื้นบ้านที่มีชีวิตชีวา" นี้ ไม่ได้ลดทอนคุณค่าของซือจิงลง แต่ช่วยให้คนสมัยใหม่ได้ข้ามผ่านกาลเวลากว่าสองพันปี เพื่อเห็นภาพของจีนโบราณที่แท้จริง มีเลือดเนื้อ และเต็มไปด้วยสีสันของชีวิต