Thủy Hử Truyện

《Thủy Hử Truyện》（còn gọi là 《Trung Nghĩa Thủy Hử Truyện》, 《Giang Hồ Hào Khách Truyện》） là bộ tiểu thuyết chương hồi dài tập đầu tiên được viết bằng bạch thoại quan thoại trong lịch sử văn học Trung Quốc. Tác phẩm được liệt vào hàng "Tứ đại danh tác cổ điển Trung Hoa", đồng thời được nhà văn cuối thời Minh Kim Thánh Thán chọn là một trong "Lục tài tử thư" và Lý Ngư đánh giá là một trong "Tứ đại kỳ thư".

Kiệt tác sử thi này chủ yếu mô tả vào cuối thời Bắc Tống, một trăm linh tám anh hùng do Tống Giang đứng đầu đã tụ nghĩa tại bến Lương Sơn, tỉnh Sơn Đông, từ lúc bị bức bách phải làm lục lâm, phát triển lớn mạnh, cho đến khi cuối cùng chấp nhận sự chiêu an của triều đình, chinh chiến khắp nơi và đi đến kết cục bi thảm.

1. Thời đại ra đời và bối cảnh "tích lũy qua nhiều thế hệ"

Giới học thuật từ lâu đã tranh luận về thời điểm ra đời và tác giả của 《Thủy Hử Truyện》, hiện nay giới sử học và văn học đã có sự đồng thuận tương đối rõ ràng:

Thời điểm ra đời (Thuyết Gia Tĩnh đời Minh): Bản thảo đầy đủ sớm nhất còn tồn tại của 《Thủy Hử》 được in vào năm 1589. Quan điểm chủ đạo của giới học thuật hiện đại ủng hộ "Thuyết Gia Tĩnh đời Minh", suy đoán văn bản cuối cùng của toàn bộ cuốn sách được định hình vào khoảng năm 1524 (giữa triều Minh).

Sáng tác tập thể tích lũy qua nhiều thế hệ: Tống Giang là nhân vật có thật trong lịch sử (thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa nông dân những năm Tuyên Hòa thời Bắc Tống). Sau khi cuộc khởi nghĩa thất bại, câu chuyện của ông đã được lan truyền rộng rãi trong dân gian:

Thời Tống: Cuốn 《Đông Đô Sự Lược》 thời Nam Tống đã có ghi chép, trong các "thoại bản" của người kể chuyện dân gian bắt đầu xuất hiện những câu chuyện riêng lẻ về Võ Tòng, Lỗ Trí Thâm, Dương Chí...

Thời Nguyên: Thoại bản 《Đại Tống Tuyên Hòa Di Sự》 đã bước đầu có phôi thai của câu chuyện Thủy Hử; trong kịch tạp kịch đời Nguyên cũng xuất hiện lượng lớn các vở kịch Thủy Hử (như 《Lý Khuê phụ kinh》).

Thời Minh: Cuối cùng, các văn nhân đã tích hợp và mở rộng một cách thiên tài các tư liệu, hí kịch, sử liệu rải rác trong dân gian để viết thành bộ kiệt tác dài tập.

2. Bí ẩn tác giả: Thi Nại Am và La Quán Trung

Về việc ai là người viết 《Thủy Hử Truyện》, trong lịch sử có nhiều giả thuyết, hiện nay được công nhận rộng rãi nhất là "Thuyết Thi Nại Am và La Quán Trung hợp tác".

Thi Nại Am (Tác giả chính): Người cuối đời Nguyên đầu đời Minh. Tương truyền ông từng làm huyện doãn huyện Tiền Đường, vì bất mãn với sự cai trị của người Nguyên nên phẫn nộ từ quan, sau đó từng giữ chức quân sư ngắn hạn cho thế lực cát cứ Trương Sĩ Thành. Sau khi từ quan, ông ẩn cư viết sách, đưa nguyên mẫu cuộc sống khởi nghĩa của những người dân làm muối dưới trướng Trương Sĩ Thành vào việc khắc họa các anh hùng Thủy Hử.

La Quán Trung (Người biên soạn): Môn sinh của Thi Nại Am (cũng là tác giả của 《Tam Quốc Diễn Nghĩa》). Thư tịch đời Minh ghi chép 《Thủy Hử Truyện》 là "Bản của Thi Nại Am người Tiền Đường, La Quán Trung biên soạn". Phổ biến cho rằng 70 hồi đầu do Thi Nại Am chủ bút, 30 hồi sau (phần chiêu an, chinh chiến) do La Quán Trung chỉnh lý, biên tập hoặc viết tiếp.

Các giả thuyết khác: Hồ Thích từng nghi ngờ "Thi Nại Am" chỉ là "thác danh" (bút danh) của một văn nhân nào đó giữa triều Minh, vì thời đó viết tiểu thuyết bạch thoại có nguy cơ bị coi là "phạm thượng tác loạn", sĩ đại phu không dám ký tên thật. Một thuyết khác cho rằng Thi Nại Am chính là nhà soạn kịch Nam khúc "Thi Huệ" cuối đời Nguyên đầu đời Minh.

3. Bản phồn và bản giản: Hệ thống phiên bản phức tạp

Trong hàng trăm năm lưu truyền, 《Thủy Hử Truyện》 đã diễn biến thành các phiên bản cực kỳ phức tạp, có thể chia thành hai hệ thống lớn: "Bản phồn" (văn chương phong phú, sự việc tinh giản, câu chữ trau chuốt, giá trị văn học cao) và "Bản giản" (văn chương tinh giản, sự việc phong phú, tình tiết nhiều nhưng câu chữ thô sơ). Có ba loại bản phồn lưu truyền rộng rãi nhất:

Bản 100 hồi (gần với diện mạo ban đầu nhất): Kể về các anh hùng tụ nghĩa, nhận chiêu an, bắc chinh Đại Liêu, nam đánh Phương Lạp, cuối cùng Tống Giang uống rượu độc qua đời, kết thúc trong bi kịch.

Bản 120 hồi (tình tiết đầy đủ nhất): Dựa trên bản 100 hồi, chèn thêm tình tiết triều đình cử Lương Sơn đi dẹp Điền Hổ ở Hà Bắc và Vương Khánh ở Hoài Tây.

Bản 70 hồi (Bản Kim Thánh Thán cắt ngang): Thiên tài cuối Minh đầu Thanh Kim Thánh Thán cực kỳ căm ghét việc Tống Giang đầu hàng, nên đã mạnh tay "cắt ngang" bản 120 hồi, xóa bỏ toàn bộ tình tiết chiêu an và chinh chiến sau hồi 71, trực tiếp sửa lại đoạn kết bằng một giấc ác mộng của Lư Tuấn Nghĩa thấy "toàn bộ anh hùng Lương Sơn bị xử tử". Bản này vì có lời phê bình văn học cực hay nên được lưu truyền rộng nhất thời Thanh.

4. Tình tiết cốt lõi và cấu trúc

Cấu trúc của 《Thủy Hử Truyện》 rất đặc biệt, sử dụng cấu trúc chuỗi mắt xích "từ liên kết đến tập trung, rồi từ tập trung đến phân tán". Tình tiết toàn thư có thể chia làm ba giai đoạn:

1. Bị ép lên Lương Sơn (Hồi 1 đến 40)

Câu chuyện bắt đầu với việc Thái úy Hồng lỡ thả yêu ma, giải phóng 36 vì sao Thiên Cang và 72 vì sao Địa Sát chuyển thế. Sau đó, tiểu thuyết dưới hình thức "kịch đơn vị", mô tả từng người một trong các lộ anh hùng bị chính quyền hủ bại, tham quan ô lại (Cao Cầu, Thái Kinh, Đồng Quán) và cường hào địa phương ép vào đường cùng, cuối cùng buộc phải trốn đến bến Lương Sơn, Sơn Đông làm lục lâm. Các điển tích kinh điển như "Lỗ Trí Thâm nhổ bật gốc liễu", "Lâm Xung lên Lương Sơn trong đêm tuyết", "Võ Tòng đả hổ/Huyết chiến lầu Uyên Ương", "Tiều Cái, Ngô Dụng dùng trí chiếm lễ vật sinh thần" đều tập trung ở đây.

2. Đại tụ nghĩa Lương Sơn (Hồi 41 đến 80)

Sau khi Tống Giang lên núi đã thay thế Tiều Cái tử trận làm trại chủ, thế lực Lương Sơn đạt đến đỉnh cao. Các anh hùng cướp của nhà giàu chia cho người nghèo, giương cao lá cờ thêu chữ "Thay trời hành đạo". Họ lần lượt đánh chiếm Chúc Gia Trang, Cao Đường Châu, Phủ Đại Minh, và liên tiếp đánh bại các đạo quân triều đình do Cao Cầu, Đồng Quán phái đến. Tình tiết này đạt đến cao trào khi 108 người sắp xếp thứ tự ghế ngồi tại "Trung Nghĩa Đường".

3. Chiêu an và kết cục bi thảm (Hồi 81 đến 120)

Thủ lĩnh Tống Giang và Ngô Dụng không muốn mang danh "giặc cướp" cả đời, nỗ lực tranh thủ sự chiêu an của triều đình. Sau khi quy thuận triều đình Bắc Tống, các anh hùng Lương Sơn trở thành công cụ của triều đình, lần lượt nhận lệnh chinh phạt nước Liêu, Điền Hổ, Vương Khánh. Trong trận chiến bình định Phương Lạp ở miền Nam cực kỳ thảm khốc cuối cùng, Lương Sơn gặp phải đối thủ mạnh, 108 vị tướng thì hy sinh và đổ bệnh qua đời quá nửa.

Khi rút quân về triều, các anh hùng nguyên bản chỉ còn lại hơn 20 người (Lỗ Trí Thâm viên tịch, Võ Tòng đi tu, Lý Tuấn đi xa ra hải ngoại). Tuy nhiên, bọn gian thần Cao Cầu trong triều đình vẫn không buông tha cho họ, lập mưu đầu độc Lư Tuấn Nghĩa và Tống Giang. Trước khi chết, Tống Giang sợ Lý Khuê làm loạn làm hỏng danh tiếng "Trung Nghĩa" của Lương Sơn, nên đã lừa Lý Khuê uống rượu độc. Ngô Dụng và Hoa Vinh sau đó cũng tự sát trước mộ Tống Giang. Một cuộc khởi nghĩa nông dân rầm rộ cuối cùng kết thúc trong bi tráng, vắt chanh bỏ vỏ.

5. Đa chiều giải mã tư tưởng chủ đề

Suốt hàng trăm năm qua, các nhà phê bình và chính trị gia qua các thời đại đã có những cách giải mã hoàn toàn khác nhau về tư tưởng cốt lõi của 《Thủy Hử Truyện》:

"Trung nghĩa" và "Phản tham quan, không phản hoàng đế": Những người như Lý Chí thời Minh cho rằng 《Thủy Hử》 hoằng dương tinh thần "Trung nghĩa". Các anh hùng phản đối bọn "gian thần" như Thái Kinh, Cao Cầu, nhưng vẫn giữ lòng trung thành với "Thiên tử" là Tống Huy Tông. Đây cũng là điểm mà Lỗ Tấn sau này phê bình: "Vì không phản đối Thiên tử, nên khi đại quân đến liền chịu chiêu an... cuối cùng vẫn là nô tài."

Cuốn sách phản nghịch dạy người làm giặc: Triều đình hai đời Minh Thanh (đặc biệt là từ những năm Sùng Trinh đến những năm Đạo Quang thời Thanh) cho rằng 《Thủy Hử Truyện》 tụ tập tạo phản, chống đối quan phủ, là cuốn sách "kích động mưu phản" điển hình, dân gian cũng có câu "Trẻ không đọc Thủy Hử (sợ người trẻ mù quáng sùng bái bạo lực và nghĩa khí giang hồ)". Do đó, tác phẩm này bị liệt vào hàng sách cấm trong thời gian dài.

Bài ca ca ngợi khởi nghĩa nông dân: Sau thập niên 1950, chính quyền Trung Quốc định vị tác phẩm là "Cột mốc chủ nghĩa hiện thực mô tả thành công khởi nghĩa nông dân", ca ngợi việc nó vạch trần tội ác của giai cấp thống trị phong kiến và tính tất yếu của xã hội "quan bức dân phản".

"Giáo trình phản diện về phái đầu hàng" của Mao Trạch Đông: Năm 1975, Mao Trạch Đông đưa ra nhận xét rằng cái hay của 《Thủy Hử》 là ở chỗ viết về "đầu hàng", có thể dùng làm giáo trình phản diện. Ông chỉ ra rằng Tống Giang làm chủ nghĩa xét lại, đổi Tụ Nghĩa Sảnh thành Trung Nghĩa Đường, gạt bỏ Tiều Cái, cuối cùng đi đến đầu hàng, đó là một con đường chủ nghĩa đầu hàng. Điều này đã dấy lên phong trào "Bình Thủy Hử" trên toàn quốc lúc bấy giờ.

6. Thành tựu nghệ thuật và ảnh hưởng sâu rộng

Tiên phong của văn học bạch thoại: Là bộ tiểu thuyết dài tập bằng bạch thoại trưởng thành đầu tiên của Trung Quốc, ngôn ngữ của 《Thủy Hử Truyện》 sinh động, sắc sảo, súc tích, đặt nền móng cho hình thức dân tộc của tiểu thuyết dài tập cổ đại Trung Quốc.

Khắc họa nhân vật truyền thần: Các nhân vật trong sách không đi vào lối mòn, tuy có 108 người nhưng các nhân vật chính như Tống Giang giả tạo mà trượng nghĩa, Lâm Xung nhẫn nhịn rồi bùng nổ, Lỗ Trí Thâm hào sảng mà tinh tế, Võ Tòng ân oán phân minh, đều có tính cách khác biệt rõ rệt, đối thoại cực kỳ phù hợp với thân phận tầng lớp thị dân.

Phái sinh văn hóa toàn cầu:

Viết tiếp và cải biên văn học: Tác phẩm nổi tiếng 《Kim Bình Mai》 thời Minh chính là được sáng tác bằng cách lấy trực tiếp tình tiết về Tây Môn Khánh và Phan Kim Liên trong 《Thủy Hử Truyện》 để phát triển thêm. Đời sau còn có nhiều sách viết tiếp như 《Thủy Hử Hậu Truyện》, 《Đãng Khấu Chí》...

Truyền bá quốc tế: Tác phẩm được dịch ra nhiều thứ tiếng. Pearl S. Buck dịch sang tiếng Anh là 《All Men Are Brothers》 (Tứ hải giai huynh đệ), Sidney Shapiro dịch là 《Outlaws of the Marsh》 (Ngoài vòng pháp luật ở vùng đầm lầy); tiếng Pháp dịch sát nghĩa là 《Au bord de l'eau》 (Bên bờ nước).

Giải trí hiện đại: Nhật Bản từ thời Edo đã cực kỳ say mê 《Thủy Hử》, thời hiện đại còn cải biên thành vô số truyện tranh (như bản của Mitsuteru Yokoyama), trò chơi điện tử (như dòng RPG kinh điển 《Suikoden》 của Konami, 《Thủy Hử Truyện: Thiên Mệnh Chi Thệ》 của Koei), cũng như trò chơi thẻ bài (như dòng "Fire Fist" trong 《Yu-Gi-Oh!》), cho thấy sức sống văn hóa mạnh mẽ xuyên thời không của tác phẩm.