Ultime lettere di Jacopo Ortis

Ultime lettere di Jacopo Ortis wordt beschouwd als de eerste grote moderne roman van de Italiaanse literatuur en een van de fundamentele werken van de Europese preromantiek. De roman, gepubliceerd in zijn definitieve vorm in 1802, ontstond tijdens de meest turbulente jaren van de Napoleontische campagnes in Italië en weerspiegelt diepgaand de politieke, morele en existentiële crisis van een hele generatie jonge Italiaanse intellectuelen.

Het werk heeft de vorm van een briefroman: via een reeks brieven gericht aan zijn vriend Lorenzo Alderani vertelt Jacopo Ortis over zijn ballingschap, zijn politieke wanhoop en zijn onmogelijke liefde voor Teresa. Achter het sentimentele verhaal gaat echter een veel grotere tragedie schuil: het einde van de revolutionaire hoop die met Napoleon was ontstaan en de ineenstorting van de droom van een vrij Italiaans vaderland.

Jacopo is een jonge idealist die, na het Verdrag van Campoformio in 1797 — waarbij Venetië aan Oostenrijk werd afgestaan — vlucht naar de Euganeese Heuvels. Hier leert hij Teresa kennen, die echter beloofd is aan Odoardo, een kille maar maatschappelijk gerespecteerde man die door de familie is gekozen om economische redenen. De onmogelijke liefde wordt zo symbool voor een andere onmogelijkheid: die van politieke vrijheid en de zelfverwezenlijking van het individu in een samenleving die wordt gedomineerd door het geweld van de geschiedenis.

Foscolo verweeft voortdurend de private dimensie met de collectieve tragedie. Het liefdesverdriet van Jacopo staat nooit los van de pijn om het onderdrukte Italië, de teleurstelling in de politiek en het onvermogen van de moderne mens om een stabiele zin in het bestaan te vinden. Daarom wordt de roman vaak vergeleken met 'Het lijden van de jonge Werther' van Johann Wolfgang von Goethe, maar het werk van Foscolo bezit een veel explicietere en dramatischer politieke spanning.

In de loop van de roman doorkruist Jacopo steden en landschappen en heeft hij ontmoetingen en meditaties die aanleiding geven tot reflectie over de dood, ballingschap, herinnering en het lot van de mens. Beroemd zijn de pagina's gewijd aan het bezoek aan de graven van Petrarca en Dante, waar een van de fundamentele kernen van de poëtica van Foscolo naar voren komt: de overtuiging dat poëzie en herinnering het niets kunnen uitdagen en de grootsheid van mensen over de dood heen kunnen bewaren.

De stijl van het werk combineert:

preromantische passie,

civiele spanning,

classicisme,

psychologische introspectie,

tragische welsprekendheid in de lijn van Alfieri.

Jacopo Ortis wordt zo het prototype van de Italiaanse romantische held:

rusteloos,

geïsoleerd,

onmachtig om zich aan de wereld aan te passen,

verteerd door het absolute,

bestemd voor zelfvernietiging.

De uiteindelijke zelfmoord is niet alleen het slot van een sentimentele geschiedenis, maar de uiterste daad van een man die idealen en realiteit niet kan verzoenen. In die zin loopt de roman vooruit op vele figuren uit het Europese negentiende-eeuwse wereldbeeld, van de Byroniaanse personages tot de gekwelde romantische helden van de Russische en Franse literatuur.

De invloed van 'Ortis' was enorm tijdens de Italiaanse Risorgimento. Hele generaties lazen Jacopo als symbool voor de jeugd die werd opgeofferd voor het vaderland en voor de spanning tussen individuele vrijheid en politieke onderdrukking. De roman droeg bovendien bij aan de transformatie van de figuur van de schrijver tot die van de dichter-balling, de tragische getuige van de geschiedenis en het onrustige geweten van de natie.