Faust: De tragedie, deel één

**Faust. Een tragedie**

Johann Wolfgang von Goethe's *Faust* geldt als het onbetwiste **nationale epos van de Duitsers** en als een van de belangrijkste werken uit de wereldliteratuur. Het is veel meer dan alleen een drama; het is een parabel over de mensheid die de rusteloze geest van de moderniteit vangt. De tragedie rond de geleerde Heinrich Faust, die een pact sluit met de duivel Mephistopheles om te ervaren **"wat de wereld in haar diepste kern bijeenhoudt"**, heeft het culturele DNA van het Westen blijvend gevormd.

De literaire impact is monumentaal. Het werk creëerde het begrip van het **"Faustiaanse"** – die drang naar oneindige kennis en grensoverschrijding, die echter altijd met morele schuld wordt afgekocht. **Oswald Spengler** prees de psychologische diepgang van het werk en stelde vast:

> „Hier heeft Goethe psychologisch de hele toekomst van West-Europa vooruitgelopen.”

Ook **Heinrich Heine** erkende, ondanks zijn vaak kritische houding, de esthetische volmaaktheid en noemde het werk (met name met betrekking tot de Helena-episode) de:

> „...kostbaarste standbeeld dat ooit het atelier van Goethe heeft verlaten.”

De **Gretchentragedie**, die de sociale ondergang van een onschuldig meisje door de verleidingskunst van Faust beschrijft, provoceerde latere generaties tot scherpe analyses. **Bertolt Brecht** becommentarieerde de sociale discrepantie bijvoorbeeld met droge humor:

> „In de kern is het de liefdesgeschiedenis van een intellectueel met een kleinburgerlijk meisje. Daar moet de duivel wel mee gemoeid zijn geweest.”

In de wereld van kunst en media is *Faust* alomtegenwoordig. Van de expressionistische stomme filmklassieker van **Friedrich Wilhelm Murnau** (1926) via het legendarische Mephisto-masker van **Gustaf Gründgens**, dat het beeld van de duivel tot op de dag van vandaag bepaalt, tot het monumentale 21 uur durende theaterproject van **Peter Stein** op de EXPO 2000. Zelfs in de moderne rockopera, in feministische strips of in bekroonde videogames vindt de worsteling tussen God, mens en duivel steeds weer een nieuw podium. Talloze uitdrukkingen zoals **„Da steh ich nun, ich armer Tor”** (Daar sta ik dan, arme dwaas) of **„Zwei Seelen wohnen, ach! in meiner Brust”** (Twee zielen wonen, ach! in mijn borst) zijn vast onderdeel geworden van het algemene taalgebruik en bewijzen de tijdloze relevantie van dit dichtwerk.

---

**Johann Wolfgang von Goethe**

Johann Wolfgang von Goethe (1749–1832) was het **universele genie** van de Duitse cultuurgeschiedenis. Geboren in Frankfurt am Main in een welgestelde burgerfamilie, verenigde hij de rollen van dichter, toneelschrijver, natuuronderzoeker en staatsman. Zijn leven werd gekenmerkt door een schier onuitputtelijke scheppingskracht en een voortdurende persoonlijke metamorfose.

Al op jonge leeftijd werd hij door de roman *Het lijden van de jonge Werther* een Europese superster en de leider van de „Sturm und Drang”-beweging. Zijn verhuizing naar **Weimar** in 1775 markeerde het begin van een nieuw tijdperk: hij werd vertrouweling van hertog Carl August, bekleedde de hoogste staatsambten en ontwikkelde samen met Friedrich Schiller de **Weimarer Klassik**, een ideaal van humaniteit en esthetische harmonie.

Goethe's wetenschappelijke engagement – van de ontdekking van het tussenkaaksbeen tot zijn uitgebreide **kleurenleer** – was voor hem onlosmakelijk verbonden met zijn literaire werk. Hij zag de natuur als een levend geheel, waarvan hij de geheimen zowel poëtisch als empirisch probeerde te doorgronden.

Het project *Faust* vergezelde hem gedurende **zes decennia**; het was zijn „hoofdbezigheid”. Van de hartstochtelijke *Urfaust* uit zijn jeugd tot het zeer complexe, symbolische tweede deel, dat hij kort voor zijn dood voltooide en liet verzegelen, weerspiegelt het werk zijn eigen levenslange ontwikkeling. Toen hij in 1832 in Weimar overleed, liet hij een erfenis na die de Duitse taal als geen ander heeft gevormd. Goethe was niet alleen een auteur van zijn tijd, maar een architect van het moderne Europese denken, wiens streven naar holisme tot op de dag van vandaag als het ideaalbeeld van de ontwikkelde mens geldt.